<\/p>\n
T\u00fcrkiye ekonomisinin bir otomobil oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Otomobil al\u0131rken t\u00fcketiciler iki bile\u015fene \u00f6nem verirler: konfor ve g\u00fcvenlik. M\u00fcesseseler, i\u00e7sel ya da d\u0131\u015fsal ekonomik ve sosyal krizlerde \u00fclkelerin arkalar\u0131na rahat\u00e7a yaslanabildi\u011fi g\u00fcven unsurlar\u0131d\u0131r. M\u00fcesseseleri sa\u011flam temeller \u00fczerine kurulu \u00fclkeler kriz zamanlar\u0131nda rahat koltuklar\u0131na yaslanarak dinlenirler; daha g\u00fc\u00e7l\u00fc d\u00f6nmek i\u00e7in. Yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim ve hukuk m\u00fcessesesinin durumunu sorgulam\u0131\u015ft\u0131m. Yani yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc asl\u0131nda konfor ile ilgiliydi. Sonu\u00e7: alt\u0131m\u0131zda pek konforlu bir otomobil yok.<\/p>\n
Yaz\u0131n\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u201cg\u00fcvenlik\u201d ile ilgili. H\u0131zla giderken bir kaza durumunda yolcular\u0131n g\u00fcvenli\u011fi nas\u0131l sa\u011flanacak? \u00d6rne\u011fin bir emniyet kemerimiz var m\u0131? Bir di\u011fer ifadeyle devaml\u0131 b\u00fcy\u00fcyece\u011fi varsay\u0131lan T\u00fcrkiye ekonomisi bir kriz durumunda hangi mekanizmalar vas\u0131tas\u0131yla yolcular\u0131n (yani bizlerin) emniyetini sa\u011flayacak? Bu hususta da durumun pek parlak oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Yani ne koltu\u011fumuz rahat ne de emniyet kemerimiz sa\u011flam.<\/p>\n
Bu yaz\u0131da derin bir ekonomik analiz sunmaktan \u00f6te T\u00fcrkiye ekonomisindeki baz\u0131 \u00e7arp\u0131kl\u0131klar\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131karmak istiyorum: (i) Ekonomik sistemin ana yak\u0131t\u0131 para, ancak ba\u015fkas\u0131n\u0131n paras\u0131n\u0131 harcayarak b\u00fcy\u00fcyoruz; \u00fcretmeden s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir b\u00fcy\u00fcme sa\u011flanamaz, (ii) hizmetler sekt\u00f6r\u00fc \u00e7arp\u0131k bir \u015fekilde b\u00fcy\u00fcd\u00fc, (iii) faiz rant\u0131n\u0131n yerini arsa rant\u0131 ald\u0131; rant yine hizmetler ve in\u015faat sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7inde d\u00f6nmekte, (iv) sanayi ve \u00fcretimin \u00f6nemini bir t\u00fcrl\u00fc kavrayamad\u0131k; T\u00fcrkiye\u2019nin hala bir sanayi politikas\u0131 yok, ancak oldu\u011funu sananlar var, (v) verginin toplanmas\u0131 ve toplanan vergilerin harcanmas\u0131 hususunda \u00f6nemli g\u00f6revler \u00fcstlenen denetim mekanizmalar\u0131 etkinsizle\u015ftirildi. \u0130lkinden ba\u015flayarak biraz daha detay verelim.<\/p>\n
(i) T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zellikle 2007 sonras\u0131 ekonomik b\u00fcy\u00fcmenin ana yak\u0131t\u0131 d\u00fcnya ekonomi sistemindeki bol ve ucuz parad\u0131r. Hatta son d\u00f6nemde Japonya, \u00c7in, ABD ve Avrupa merkez bankalar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 para miktar\u0131 bollu\u011fa bolluk katt\u0131. Bol para kazan\u00e7 pe\u015finde ko\u015far; ekonomik \u00e7\u0131kar\u0131 neredeyse oraya gider; ancak eninde sonunda geldi\u011fi yere geri gider (Y\u0131lmaz Aky\u00fcz buna benzer bir \u015fey s\u00f6ylemi\u015fti, T\u00fcrkiye Ekonomi Kurumu kongresinde, \u00c7e\u015fme Kas\u0131m 2012). Erin\u00e7 Yeldan son d\u00f6nemdeki b\u00fcy\u00fcmeye bir isim vermi\u015f: bor\u00e7-g\u00fcd\u00fcml\u00fc b\u00fcy\u00fcme.[1]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019deki d\u0131\u015f kaynak in\u015faat ve hizmetler sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc desteklemektedir. Sadece \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ger\u00e7ek anlamda sanayi sekt\u00f6r\u00fcne yat\u0131r\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n (ii) Sistemdeki bol (s\u0131cak) para b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde hizmetler ve in\u015faat sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7erisinde dola\u015fmakta. Bunu nerden mi \u00e7\u0131kard\u0131m: gazetelerin Pazar eklerinden. H\u00fcrriyet ve Milliyet gibi gazetelerin Pazar eklerine bakarsan\u0131z sayfalar dolusu emlak ilan\u0131, tam sayfa rezidans ya da benzeri yap\u0131lar\u0131n sat\u0131\u015f ilanlar\u0131 ve bol bol restoran ve otel ilanlar\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z. Veri g\u00f6rmeden inanmam diyenler i\u00e7in de G\u00fcng\u00f6r Uras\u2019\u0131n H\u00fcrriyet\u2019teki 12 Haziran 2012 tarihli yaz\u0131s\u0131n\u0131 tavsiye ederim.[2]<\/a> Uras, 2013 ilk \u00e7eyrek b\u00fcy\u00fcme rakamlar\u0131n\u0131 inceleyerek en h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen d\u00f6rt sekt\u00f6r\u00fcn GSMH\u2019deki pay\u0131n\u0131n %30\u2019lara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmekte (oteller, lokantalar; mali arac\u0131l\u0131k kurumlar\u0131, mali hizmetler ve in\u015faat). Ankara\u2019daki restoranla\u015fma ve l\u00fcks konut \u00fcretme olgusunu birebir g\u00f6zlemleyen birisi olarak, hizmetler ve in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn genel yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr oldum. Son 20 y\u0131lda sanayi sekt\u00f6r\u00fc istihdam\u0131 oran\u0131 yerinde sayarken, tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fc istihdam\u0131 neredeyse birebir hizmetler sekt\u00f6r\u00fcne kayd\u0131.[3]<\/a> Bol paran\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 mesleklerde istihdam patlamas\u0131 ya\u015fanmakta: \u00e7a\u011fr\u0131 merkezleri \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, in\u015faatla ve hizmet sektt\u00f6r\u00fcyle ilgili kalifiye olmayan meslekler, ki\u015fisel ve koruma hizmetleri, m\u00fc\u015fteri hizmetleri, bankac\u0131l\u0131k, finans, finasal kiralama vs. \u00a0\u00a0Gelelim zor sorulara: Bu kadar konut ve i\u015fyerine ihtiyac\u0131m\u0131z var m\u0131? Bol paran\u0131n s\u00fcr\u00fckledi\u011fi sekt\u00f6rlerdeki istihdam b\u00fcy\u00fcmesi, para suyunu \u00e7ekti\u011fi zaman ne olacak? Basit in\u015faat i\u015fleri, temizlik, niteliksiz hizmet i\u015fleri, \u00e7a\u011fr\u0131 merkezi elemanlar\u0131 gibi meslek gruplar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n i\u015f tan\u0131mlar\u0131 o kadar dar ki, para suyunu \u00e7ekmeye ba\u015flay\u0131p ana yak\u0131t\u0131 para olan sekt\u00f6rler daralmaya ba\u015flay\u0131nca bu insanlara ne olacak?<\/p>\n (iii) Faiz rant\u0131n\u0131n yerini arsa rant\u0131 alm\u0131\u015f durumda (G\u00fcven Sak\u2019\u0131n tespiti).[4]<\/a> Ben de bu arsa rant\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde in\u015faat ve hizmetler sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7inde dola\u015fmakta oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yani rant ya bankac\u0131l\u0131k ve finans sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7erisinde dola\u015f\u0131yor, ya tekrar emlak sekt\u00f6r\u00fcne yat\u0131r\u0131l\u0131yor, ya AVM yat\u0131r\u0131m\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor ya da hizmetler sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7erisinde harcan\u0131p gidiyor. Bu tespitim de basit bir g\u00f6zleme dayan\u0131yor. Arsa ya da emlak rant\u0131 kolay kazan\u00e7t\u0131r. Kolay para kazanan insanlar paran\u0131n zor kazan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 sanayi sekt\u00f6r\u00fcne yat\u0131r\u0131m yapmazlar, yine kolay para kazanma pe\u015finde ko\u015farlar, ya da kolay kazan\u0131lan paray\u0131 harcarlar. Kim bilir belki bu y\u00fczden Ankara\u2019da bu kadar \u00e7ok l\u00fcks araba g\u00f6rmekteyim; belki bu y\u00fczden Ankara\u2019da bozk\u0131r manzaral\u0131 villalar 2.5 milyon TL\u2019ye kadar al\u0131c\u0131 bulabiliyor.<\/p>\n (iv) Gelelim sanayi sekt\u00f6r\u00fcne. Her ne kadar \u00e7ok laf\u0131 ge\u00e7sede (inovasyon ve Ar-Ge ba\u011flam\u0131nda) bence sanayi sekt\u00f6r\u00fcne gereken \u00f6nem verilmiyor. Bu asl\u0131nda biraz i\u015f tecr\u00fcbesinden de kaynaklanan bir g\u00f6zlem ama bir \u00f6rnek ver derseniz buyurun \u00e7\u0131lg\u0131n projelere bakal\u0131m. 3. K\u00f6pr\u00fc, kanal \u0130stanbul, \u0130stanbul havaalan\u0131, kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, y\u00fcksek h\u0131zl\u0131 tren, duble yollar, otoyollar, \u0130stanbul finans merkezi ve daha bir \u00e7ok benzeri proje tamamen in\u015faat, hizmet ve ula\u015ft\u0131rma sekt\u00f6r\u00fcne odaklanm\u0131\u015f durumda. \u00dcretime ve sanayi sekt\u00f6r\u00fcne y\u00f6nelik bir tane do\u011fru d\u00fcr\u00fcst proje yok. Do\u011fru d\u00fcr\u00fcst sanayi, teknoloji ve inovasyon politikam\u0131z\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131 (herkese ve her\u015feye para da\u011f\u0131tman\u0131n politika olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131k kavramam\u0131z laz\u0131m) ve d\u0131\u015f ticaret yap\u0131m\u0131z\u0131n de\u011fi\u015fmesi nedeniyle sanayi sekt\u00f6r\u00fc giderek zay\u0131flamakta. Maalesef katma de\u011feri y\u00fcksek teknolojik \u00fcr\u00fcnler \u00fcretemiyoruz ve satam\u0131yoruz. Son 10 y\u0131lda ileri teknoloji \u00fcr\u00fcnlerinin toplam ihracattaki pay\u0131 her ge\u00e7en y\u0131l azalmaktad\u0131r.[5]<\/a> \u0130novasyon ve Ar-Ge deyince akl\u0131m\u0131za bilgi ve ileti\u015fim teknolojlerinden ba\u015fka bir \u015fey gelmiyor. Hal b\u00f6yle olunca uzun d\u00f6nem sanayi \u00fcretimi ve b\u00fcy\u00fcme konusunda karamsar bir tablo \u00e7izmemek elde de\u011fil.<\/p>\n (v) Son olarak benim emniyet kemeri olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm denetim mekanizmalar\u0131na bakmak laz\u0131m. Devlet i\u00e7indeki denetim mekanizmalar\u0131 ve tefti\u015f kurullar\u0131 son on y\u0131lda h\u0131zla etkinsizle\u015ftirildi. Denetim mekanizmalar\u0131n\u0131n vergi toplanmas\u0131 ve toplanan verginin nas\u0131l ve nerelere harcand\u0131\u011f\u0131n\u0131n denetlenmesi konusunda m\u00fchim g\u00f6revleri vard\u0131r. Ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Say\u0131\u015ftay reformu ile devlet harcamalar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde denetim d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rak\u0131lacak. Harcama odakl\u0131 politika izleyen h\u00fck\u00fcmetler tefti\u015ften pek ho\u015flanmazlar. Bu nedenle hemen b\u00fct\u00fcn kurumlar\u0131n tefti\u015f kurullar\u0131 itibars\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Hem vergi ka\u00e7a\u011f\u0131 hem de ka\u00e7ak istihdam boyutunda ciddi sorunlar\u0131m\u0131z olmas\u0131na ra\u011fmen denetim mekanizmalar\u0131n\u0131n etkinsizle\u015ftirilmesi bir hayli d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc.<\/p>\n Yukar\u0131da T\u00fcrkiye ekonomisinde g\u00f6zlemledi\u011fim \u00e7arp\u0131kl\u0131klar\u0131 teknik ifadeler kullanmadan \u00f6zetlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. \u0130ki b\u00f6l\u00fcml\u00fck yaz\u0131n\u0131n sonucu: m\u00fcesseselerin kaygan bir zeminde \u00e7arp\u0131k bir \u015fekilde yap\u0131lanmas\u0131 ve harcama odakl\u0131, s\u00fcrekli nicel olarak b\u00fcy\u00fcmeyi ama\u00e7layan ekonomi politikas\u0131 nedeniyle T\u00fcrkiye\u2019nin gelece\u011finin san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar parlak olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Para muslu\u011fu kesilince sosyal ve ekonomik \u00e7arp\u0131kl\u0131klar birer birer ortaya \u00e7\u0131kacak.<\/p>\n Dr. Semih Ak\u00e7omak, TEKPOL, Orta Do\u011fu Teknik \u00dcniversitesi<\/strong><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" T\u00fcrkiye ekonomisinin bir otomobil oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Otomobil al\u0131rken t\u00fcketiciler iki bile\u015fene \u00f6nem verirler: konfor ve g\u00fcvenlik. M\u00fcesseseler, i\u00e7sel ya da d\u0131\u015fsal ekonomik ve sosyal krizlerde \u00fclkelerin arkalar\u0131na rahat\u00e7a yaslanabildi\u011fi g\u00fcven unsurlar\u0131d\u0131r. M\u00fcesseseleri sa\u011flam temeller \u00fczerine kurulu \u00fclkeler kriz zamanlar\u0131nda rahat koltuklar\u0131na yaslanarak dinlenirler; daha g\u00fc\u00e7l\u00fc d\u00f6nmek i\u00e7in. Yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim ve hukuk m\u00fcessesesinin […]<\/p>\n","protected":false},"author":236,"featured_media":9814,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[280],"tags":[205,206,207,208,209],"class_list":["post-7395","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-macroeconomic-analysis-tr","tag-article-2-tr","tag-dual-language-2-tr","tag-latests-tr","tag-main-page-tr","tag-slider-entry-tr"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7395","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/236"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7395"}],"version-history":[{"count":4,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7395\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9819,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7395\/revisions\/9819"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9814"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7395"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7395"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7395"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n