{"id":8634,"date":"2015-06-13T22:30:49","date_gmt":"2015-06-13T19:30:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.researchturkey.org\/interview-with-professor-erinc-yeldan-understanding-current-economic-discussions-in-turkey\/"},"modified":"2022-05-04T22:39:25","modified_gmt":"2022-05-04T19:39:25","slug":"interview-with-professor-erinc-yeldan-understanding-current-economic-discussions-in-turkey","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/interview-with-professor-erinc-yeldan-understanding-current-economic-discussions-in-turkey\/","title":{"rendered":"Profes\u00f6r Erin\u00e7 Yeldan ile R\u00f6portaj: T\u00fcrkiye\u2019nin G\u00fcncel Ekonomi Tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Anlamak"},"content":{"rendered":"<h3><strong>Profes\u00f6r Erin\u00e7\u00a0Yeldan\u00a0ile\u00a0R\u00f6portaj:\u00a0T\u00fcrkiye\u2019nin G\u00fcncel Ekonomi Tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Anlamak<\/strong><\/h3>\n<h4><strong>T\u00fcrkiye\u2019nin \u00c7alkant\u0131l\u0131 Y\u0131l\u0131n\u0131n De\u011ferlendirmesi Serisi \u2013 III<\/strong><\/h4>\n<p>T\u00fcrkiye Politika ve Ara\u015ft\u0131rma Merkezi (Research Turkey) olarak Prof. Dr. Erin\u00e7 Yeldan ile T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomik dinamikleri \u00fczerine uzun bir r\u00f6portaj yapt\u0131k. Yak\u0131n zamanda Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi (AKP) h\u00fck\u00fcmetinin yetkilileri ile Merkez Bankas\u0131 y\u00f6netimi aras\u0131nda \u00f6zellikle faizlerin belirlenmesi konusunda tart\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekle\u015fti. \u0130\u00e7 dinamiklerin ve de d\u00fcnya konjekt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisiyle T\u00fcrk Liras\u0131 olduk\u00e7a de\u011fer kaybetti. Prof. Dr. Yeldan ile \u015fu anda ya\u015fanmakta olan sorunlar\u0131n ard\u0131ndan yatan nedenleri irdeledik. \u00d6ncelikle, spek\u00fclasyona ba\u011fl\u0131 b\u00fcy\u00fcme modelini ve de merkez bankas\u0131n\u0131n fiyat politikas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131k. Ayr\u0131ca, T\u00fcrkiye ekonomisinin yap\u0131sal problemlerini masaya yat\u0131rd\u0131k ve \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019deki b\u00f6lgesel e\u015fitsizli\u011fin yat\u0131r\u0131mc\u0131lara olumsuz etkisini konu\u015ftuk. Bu tart\u0131\u015fmada da, T\u00fcrkiye\u2019deki b\u00f6lgesel e\u015fitsizli\u011fin ba\u015fat sorunu olan i\u015fsizli\u011fe \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131n\u0131 atlamad\u0131k. Son olarak, r\u00f6portaj\u0131m\u0131z\u0131 T\u00fcrkiye ekseninden Yunanistan\u2019da se\u00e7imleri kazanan Syriza partisinin politikalar\u0131na \u00e7evirdik ve en sonunda, Orta Do\u011fu\u2019daki geli\u015fmeleri atlamadan r\u00f6portaj\u0131m\u0131z\u0131 tamamlad\u0131k.<\/p>\n<p>Prof. Dr. Yeldan, Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi \u0130ktisat B\u00f6l\u00fcm\u00fc\u2019nden mezun oldu. \u0130ktisat doktoras\u0131 derecesini 1988 y\u0131l\u0131nda Minnesota \u00dcniversitesi\u2019nde tamamlad\u0131ktan sonra Bilkent \u00dcniversitesi\u2019ne kat\u0131ld\u0131. Ayn\u0131 \u00fcniversitede 1990\u2019da do\u00e7ent, 1998\u2019de profes\u00f6r \u00fcnvan\u0131n\u0131 ald\u0131. Massachusetts \u00dcniversitesi, Amherst\u2019te konuk \u00f6\u011fretim \u00fcyesi olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Halen Bilkent \u00dcniversitesi \u0130ktisat B\u00f6l\u00fcm\u00fcnde g\u00f6rev yapmakta olan Prof. Dr. Yeldan, uluslararas\u0131 ekonomi, uygulamal\u0131 genel denge ve makroekonomik modeller \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye ve uluslararas\u0131 iktisat yaz\u0131n\u0131nda \u00e7ok say\u0131da bilimsel ara\u015ft\u0131rma ve makalesi bulunan Erin\u00e7 Yeldan, K\u00fcreselle\u015fme S\u00fcrecinde T\u00fcrkiye Ekonomisi (\u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2001) eserinin yazar\u0131d\u0131r, pek \u00e7ok kitaba da ortak yazar olarak katk\u0131da bulunmu\u015ftur. T\u00fcrkiye Bilimler Akademisi (T\u00dcBA) bilim te\u015fvik \u00f6d\u00fcl\u00fc (1998) sahibi olan Yeldan, Ba\u011f\u0131ms\u0131z Sosyal Bilimciler adl\u0131 ara\u015ft\u0131rma grubunun kurucu \u00fcyelerindendir.<\/p>\n<h4><strong>R\u00f6portaj\u0131n \u00d6zeti<\/strong><\/h4>\n<p><strong>\u201c<em>T\u00fcrkiye\u2019nin 1980 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, T\u00fcrkiye ekonomisinin sermaye hareketlerinin tamam\u0131yla denetimsiz b\u0131rak\u0131lmas\u0131 s\u00fcreci \u00e7ok liberal, denetimsiz, tamam\u0131yla d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131k ekonomik ko\u015fullar\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131<\/em>.\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Ayr\u0131ca, 1990\u2019lar\u0131n \u00e7alkant\u0131lar\u0131, 2001 krizi, 1980\u2019lerdeki denetimsiz finansal serbestle\u015ftirmenin ve d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n, finansal altyap\u0131n\u0131n olu\u015fmamas\u0131n\u0131n bir sonucuydu<\/em>.\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Yak\u0131n tarihte de, Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi (AKP) h\u00fck\u00fcmetleri d\u00f6neminde, 2003 ve 2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131 ve 2008 krizinin T\u00fcrkiye\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlere kadar T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fcy\u00fcme performans\u0131 tamam\u0131yla spek\u00fclatif sermaye giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131yla belirlenmi\u015fti.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Bu s\u00fcre\u00e7, yurtd\u0131\u015f\u0131ndan sermaye giri\u015fleri oldu\u011fu zaman iyi sonu\u00e7lar yarat\u0131yor, ancak sermaye giri\u015flerinin temposu yava\u015flad\u0131\u011f\u0131nda \u2013\u00f6zellikle bir siyasi gerginlik neticesinde\u2013 bu s\u00fcre\u00e7 olumsuz sonu\u00e7lar yarat\u0131yor<\/em>.\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Ayr\u0131ca, Amerikan FED\u2019in d\u00fcnya piyasalar\u0131n\u0131 etkileyece\u011fi kararlar da var. \u00d6zellikle, bu kararlarda Amerikan piyasalar\u0131nda FED\u2019in \u00f6nderli\u011finde faizlerin y\u00fckselece\u011fine dair bir beklenti var<\/em>.\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>\u0130\u015fsizli\u011fin daha y\u00fcksek olmas\u0131, yat\u0131r\u0131m performans\u0131n\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131, enflasyonun g\u00f6receli olarak daha y\u00fcksek olmas\u0131 gibi yap\u0131sal durumlar nedeniyle, T\u00fcrkiye ekonomisinin bu spek\u00fclatif gitgellere \u00e7ok daha sert tepkiler vermek zorunda kal\u0131yor.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>AKP h\u00fck\u00fcmeti ile Merkez Bankas\u0131 y\u00f6netimi aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131 diyelim, para politikas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, sadece bug\u00fcnk\u00fc konjonkt\u00fcre dayand\u0131r\u0131lamaz.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>\u00d6ncelikle, T\u00fcrkiye\u2019nin birikmi\u015f yap\u0131sal sorunlar\u0131n\u0131n yans\u0131mas\u0131 olarak, d\u00f6vizdeki bu \u015fiddetli hareketlilik, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 ve b\u00fcy\u00fcme aras\u0131ndaki olumsuz yeni dengenin ard\u0131nda bu var.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>\u0130kincisi ise; Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6zerk bir kurum olarak, fiyat istikrar\u0131 ve finansal istikrar\u0131 sa\u011flamadaki politika de\u011fi\u015fkenlerine olan m\u00fcdahaleler var.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Yap\u0131sal ko\u015fullara, T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7 siyasetinden kaynaklanan gerginlik de ilave edilince d\u00f6vizden, reel b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131ndaki durgunluktan en fazla zaran g\u00f6ren ekonomiler T\u00fcrkiye ve Brezilya oldu.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>T\u00fcrkiye\u2019de Zonguldak\u2019tan Hatay\u2019a bir hat \u00e7izerseniz, Do\u011fu T\u00fcrkiye ve Bat\u0131 T\u00fcrkiye diye de ikiye ay\u0131r\u0131rsan\u0131z, bir tarafta yoksulluk tuza\u011f\u0131 i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir T\u00fcrkiye, \u00f6b\u00fcr tarafta orta gelir tuza\u011f\u0131na eri\u015fmi\u015f, sanayide \u00f6nemli yat\u0131r\u0131mlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi fakat dar alanda bir m\u00fckemmeliyet merkezi olan bir T\u00fcrkiye var.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Konut balonuna dayal\u0131 krizin en yak\u0131n \u00f6rne\u011fi \u0130spanya\u2019d\u0131r. Biraz daha ge\u00e7 \u00f6rne\u011fi ise, 1997 Asya krizi \u00f6ncesi Malezya ve Tayland co\u011frafyas\u0131d\u0131r.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Devlet, imar rantlar\u0131na dayal\u0131 konut in\u015faat\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc TOK\u0130 benzeri ara\u00e7larla yapmaya giri\u015firse, imar rantlar\u0131ndan kaynaklanan da bir konut balonu yarat\u0131r. Fakat buradan bir orta gelir tuza\u011f\u0131n\u0131 a\u015facak, Avrasya\u2019n\u0131n teknoloji tasar\u0131m \u00fcss\u00fc olacak T\u00fcrkiye \u00e7\u0131kmaz.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>D\u00fc\u015f\u00fck i\u015fg\u00fcc\u00fcne dayal\u0131 konut spek\u00fclasyonu \u00fczerinden y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir b\u00fcy\u00fcme tasar\u0131m\u0131, se\u00e7im \u00f6ncesinde b\u00fcy\u00fcme yaratabilir ama bunun kaynaklar\u0131 durdu\u011fu noktada da, bir iskambil ka\u011f\u0131d\u0131 gibi \u00e7\u00f6ker.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Bat\u0131 ve Do\u011fu T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki bu u\u00e7urum, bir yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131ndan gelecek olan bu ta\u015fma, d\u0131\u015fsall\u0131klar gibi etkilerin ger\u00e7ekle\u015fmesini geciktiriyor veya engelliyor. O halde bunu a\u015facak ilk m\u00fcdahale T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgesel i\u015fsizli\u011finin giderilmesi.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>B\u00f6lgesel i\u015fsizli\u011fin giderilmesi sadece y\u00fcksek e\u011fitimli anlam\u0131nda de\u011fil, mesleki e\u011fitim anlam\u0131nda da, ara eleman yeti\u015ftirme anlam\u0131nda da \u00e7e\u015fitlendirilmi\u015f bir e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131na T\u00fcrkiye\u2019nin ihtiyac\u0131 oldu\u011fu g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c<em>T\u00fcrkiye ciddi anlamda g\u00fcne\u015f ve r\u00fczgar enerjisinden kaynaklanacak bir enerji deseni olu\u015fturmal\u0131. Bu da hep bahsetti\u011fimiz gibi, asl\u0131nda tar\u0131ma y\u00f6nelik, inovasyona y\u00f6nelik yat\u0131r\u0131mlar\u0131n geli\u015ftirilmesiyle olabilecek.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u201c \u2018<em>B\u00fct\u00e7e fazlalar\u0131 verdikten sonra b\u00fcy\u00fcmeye ge\u00e7in<\/em>\u2019 <em>re\u00e7etesi ile Yunanistan ya da hi\u00e7bir \u00fclke b\u00fcy\u00fcme noktas\u0131na ula\u015famaz. Ancak b\u00fcy\u00fcmeyle ve sosyal kazan\u0131mlarla beraber bu pratikte olur.<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cOrta Do\u011fu co\u011frafyas\u0131n\u0131n ve Kuzey Afrika \u00fclkelerinin siyasi ilgi oda\u011f\u0131n\u0131n petrol \u00fczerinden de\u011fil \u015fiddet ve silah ekonomisi \u00fczerinden s\u00fcrd\u00fcr\u00fclece\u011fi bir co\u011frafya olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/em><\/strong><strong>\u201d<\/strong><\/p>\n<h4><strong>R\u00f6portaj\u0131n Tam Metni<\/strong><\/h4>\n<p><strong>Profes\u00f6r Yeldan, \u00f6ncelikle zaman\u0131n\u0131z\u0131 ay\u0131r\u0131p bizimle bu r\u00f6portaj\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi kabul etti\u011finiz i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederiz.<\/strong><\/p>\n<p>Ben te\u015fekk\u00fcr ediyorum. \u0130yi \u00e7al\u0131\u015fmalar diliyorum. Yolunuz a\u00e7\u0131k olsun sizin de derginizin de.<\/p>\n<p><strong>\u00c7ok sa\u011folun. Bildi\u011finiz gibi son d\u00f6nemde \u00fclkece dolar polemi\u011fiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131k. Ayr\u0131ca, T\u00fcrkiye halk\u0131 ekonominin nabz\u0131n\u0131 hep dolarla tutmu\u015ftur; dolar y\u00fckseliyorsa bir \u015feyler k\u00f6t\u00fcye gidiyor anlam\u0131na geliyordur. Cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n konu\u015fmalar\u0131na paralel olarak dolardaki y\u00fckseli\u015f herkesi korkutmaya ba\u015flad\u0131. T\u00fcrk Liras\u0131-Dolar paritesi 2,60 seviyesine y\u00fckseldi. Yak\u0131n zamanda Ekonomi Bakan\u0131 Nihat Zeybek\u00e7i bu y\u00fckseli\u015fi spek\u00fclatif olarak yorumlad\u0131. Siz bu polemi\u011fi, tart\u0131\u015fmalar\u0131 nas\u0131l g\u00f6r\u00fcyorsunuz? Sizce dolar\u0131n y\u00fckselmesi T\u00fcrkiye ekonomisini nas\u0131l etkileyecektir?<\/strong><\/p>\n<p>\u015eimdi say\u0131n Zeybek\u00e7i\u2019nin de tespitinden ba\u015flayal\u0131m. Sizin de vurgulad\u0131\u011f\u0131n\u0131z gibi dolar\u0131n y\u00fckseli\u015fi elbette spek\u00fclatif \u00e7\u00fcnk\u00fc bu, sadece T\u00fcrkiye ekonomisine \u00f6zg\u00fc de\u011fil. D\u00fcnya ekonomisi 1971\u2019de Amerikan Dolar\u0131n\u0131n alt\u0131n standard\u0131ndan \u00e7\u0131kmas\u0131yla ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7 ile T\u00fcrkiye\u2019nin 1980 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc, 1989\u2019da sermaye hareketlerinin tamam\u0131yla serbestle\u015ftirilmesi \u2013hatta bir dipnot olarak, 1989\u2019daki me\u015fhur 32 Say\u0131l\u0131 Kararla T\u00fcrkiye ekonomisinin sermaye hareketlerinin tamam\u0131yla denetimsiz b\u0131rak\u0131lmas\u0131 s\u00fcreci\u2013 ger\u00e7ekle\u015fti. O d\u00f6nemdeki bir\u00e7ok Avrupa \u00fclkesinden, OECD \u00fclkelerinden bile \u00e7ok daha liberal, denetimsiz, tamam\u0131yla d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131k ekonomik ko\u015fullar\u0131 yarat\u0131lm\u0131\u015f idi. 1990\u2019lar\u0131n \u00e7alkant\u0131lar\u0131 ve 2001 krizi, tamam\u0131yla o denetimsiz finansal serbestle\u015ftirmenin, d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n, altyap\u0131n\u0131n ve finansal altyap\u0131n\u0131n olu\u015fmamas\u0131n\u0131n bir neticesiydi, biliyorsunuz. Dolay\u0131s\u0131yla, spek\u00fclasyon, elbette her zaman bu i\u015fin i\u00e7inde var. Biraz Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi (AKP) h\u00fck\u00fcmetlerinin yak\u0131n tarih\u00e7esine d\u00f6nersek, 2003 ve 2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131 ve 2008 krizinin T\u00fcrkiye\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlere kadar T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fcy\u00fcme performans\u0131 tamam\u0131yla spek\u00fclatif sermaye giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131yla belirlenmi\u015fti. Ne zaman T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00fcksek hacimli bir yabanc\u0131 d\u00f6viz giri\u015fi olsa, bunun niteli\u011fi \u00e7o\u011funlukla k\u0131sa vadeli ve bor\u00e7 yaratan s\u0131cak para ak\u0131mlar\u0131 dedi\u011fimiz ak\u0131mdan belirlenmi\u015fti. Bunun \u00fczerine \u00f6zelle\u015ftirmeden, arazi sat\u0131\u015flar\u0131ndan, \u015firket birle\u015fmelerinden kaynaklanan do\u011frudan yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131 kalemi i\u00e7erisinde olan ama 2006\u2019dan itibaren daha \u00e7ok \u015firket el de\u011fi\u015ftirmeleri ve \u00f6zelle\u015ftirmeler ile kurgulanan bir ek sermaye giri\u015fi daha oldu. Ne zaman ki b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck bir sermaye giri\u015fi T\u00fcrkiye\u2019ye olsa T\u00fcrkiye ekonomisi b\u00fcy\u00fcyor, ne zaman ki sermaye hareketleri yava\u015fl\u0131yor, giri\u015fleri yava\u015fl\u0131yor. Dikkat ediniz \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 demiyorum yani sermaye \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu vakit ciddi bir kriz oluyor, ne zaman ki sermaye giri\u015flerinin temposu yava\u015fl\u0131yor, b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131 da yava\u015fl\u0131yor gitgide. Biz, bu s\u00fcreci spek\u00fclatif y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcme; Aylin Graber\u2019in bu bir kurgusudur, 1995 y\u0131l\u0131ndaki bir makalesinde, <em>speculative led growth<\/em> ihracata y\u00f6nelik sanayile\u015fme kavram\u0131na iz d\u00fc\u015f\u00fcp \u00f6yk\u00fcnerek spek\u00fclasyon itkili veya spek\u00fclasyon y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcme diye bu s\u00fcreci betimliyorduk. Spek\u00fclasyon y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcme T\u00fcrkiye gibi, Brezilya gibi, Meksika gibi, Tayland gibi, Malezya gibi orta derecede geli\u015fmi\u015f ve d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131k ve d\u0131\u015f sermaye giri\u015flerine a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k g\u00f6steren; <em>emerging market<\/em> diye, y\u00fckselen piyasa ekonomisi diye adland\u0131r\u0131lan kalk\u0131nmakta olan \u00fclkeler grubunun ortak \u00f6zelli\u011fi diyelim. \u015eimdi bu vurguyu ni\u00e7in yapma ihtiyac\u0131 duyuyoruz? Say\u0131n Zeybek\u00e7i\u2019nin dolar\u0131n hareketi spek\u00fclasyonist dedi\u011fi olgu; elbette, bu, T\u00fcrkiye ekonomisi 1980\u2019den, 1989 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnden, 2001 krizi sonras\u0131nda uygulanan reformlar\u0131ndan, Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n \u2013biraz sonra sizin sorular\u0131n\u0131zda da bu konuyu a\u00e7aca\u011f\u0131z eminim\u2013, sadece ve sadece fiyat istikrar\u0131na y\u00f6nelmi\u015f reel ekonomiyle olan b\u00fct\u00fcn ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 kopartm\u0131\u015f bir edilgen kurum haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir, ki b\u00fct\u00fcn bu s\u00fcre\u00e7lerde AKP h\u00fck\u00fcmetlerinin do\u011frudan deste\u011fi, do\u011frudan tasar\u0131m\u0131 ve kendi sorumlulu\u011fu vard\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7, yurtd\u0131\u015f\u0131ndan sermaye giri\u015fleri oldu\u011fu vakit elbette iyi sonu\u00e7lar yarat\u0131yor. Fakat ne zaman ki sermaye giri\u015flerinin temposu yava\u015fl\u0131yor; bu tempo \u00fclke i\u00e7inde bir siyasi gerginlik neticesi olabilir, \u00fclke i\u00e7inde, b\u00fcrokrasi i\u00e7inde bir ayr\u0131\u015fma, bir \u00e7at\u0131\u015fma sonucu olabilir, \u00fclke i\u00e7inde say\u0131n cumhurba\u015fkan\u0131yla ekonomi idaresinin \u00e7e\u015fitli unsurlar\u0131 aras\u0131nda olabilir. Fakat burada sorun \u015fu: dolar malumunuz \u015fu anda b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya piyasalar\u0131nda ve de Amerikan ekonomisinde art\u0131k miktar kolayla\u015ft\u0131rmas\u0131 denilen operasyonlar\u0131n sonuna gelindi\u011fini g\u00f6steriyor. Amerikan FED\u2019in d\u00fcnya piyasalar\u0131na oluk oluk nakit, s\u0131cak, likit dolar sunma operasyonlar\u0131n\u0131 durduraca\u011f\u0131 ve Amerikan k\u00fc\u00e7\u00fck i\u015f piyasas\u0131ndan gelecek olumlu sinyalleri enflasyonist bir bask\u0131 yaratmaya ba\u015flayaca\u011f\u0131 gibi; \u2013i\u015fte \u00e7ok me\u015fhur ezoterik kavramlar\u2013, FED\u2019in art\u0131k sab\u0131rl\u0131 davranmayaca\u011f\u0131, sab\u0131rs\u0131zlanaca\u011f\u0131, temkinli olmayaca\u011f\u0131, ya da olaca\u011f\u0131 gibi mu\u011flakl\u0131k aras\u0131nda Amerikan piyasalar\u0131nda FED\u2019in \u00f6nderli\u011finde faizlerin y\u00fckselece\u011fi beklentisine dayal\u0131. Avrupa\u2019da bir bor\u00e7 krizi var. Avrupa ekonomileri durgun, hatta Avrupa Birli\u011fi\u2019nin Syriza olaylar\u0131 \u00fczerinden gelece\u011fi tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f durumda. \u015eu anda b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada dolar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir liman olarak de\u011ferlendiriliyor. Fakat i\u015fin ilgin\u00e7 taraf\u0131; b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada y\u00fckselen piyasa ekonomileri kar\u015f\u0131s\u0131nda Amerikan Dolar\u0131 de\u011fer kazan\u0131rken, ulusal paralar de\u011fer kaybediyor \u2013T\u00fcrkiye\u2019de bu s\u00fcre\u00e7 Brezilya ile beraber \u00e7ok ciddi boyutlarda, \u00e7ok \u015fiddetli oluyor ya da olmu\u015f durumda. Ayn\u0131 2009 k\u0131\u015f aylar\u0131nda oldu\u011fu gibi Lehman kriziyle beraber patlak veren k\u00fcresel krizin T\u00fcrkiye\u2019ye yans\u0131malar\u0131 \u00e7ok ciddi bir reel ekonomi krizi olarak olmu\u015f idi. Sanayi istihdam\u0131nda b\u00fcy\u00fck kay\u0131plar, milli gelirde %4,8\u2019lik bir \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f, sanayi istihdam\u0131nda yakla\u015f\u0131k 400.000 ki\u015filik bir istihdam kayb\u0131, toplam a\u00e7\u0131k i\u015fsizli\u011fin y\u00fczde 14,5\u2019a s\u0131\u00e7ramas\u0131; bu g\u00f6stergelerle beraber T\u00fcrkiye reel ekonomisi, en \u015fiddetlenen; G\u00fcney Afrika ile beraber iki ekonomiden bir tanesiydi. Dolay\u0131s\u0131yla soraca\u011f\u0131m\u0131z soru \u015fu: spek\u00fclatif y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcme b\u00fct\u00fcn orta gelirli y\u00fckselen piyasa ekonomilerinde s\u00f6z konusu olan bir s\u00fcre\u00e7. T\u00fcrkiye zaten bu spek\u00fclatif y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcme s\u00fcrecinin art\u0131k bir k\u0131s\u0131tlamas\u0131, ko\u015fulland\u0131rmas\u0131 i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fan bir ekonomi haline d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f durumda, fakat bu spek\u00fclatif s\u00fcrecin ini\u015f ve \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 dalgalanmalar\u0131 niye T\u00fcrkiye\u2019de bu kadar \u015fiddetli oluyor? Sorulmas\u0131 gereken soru bu. Dolay\u0131s\u0131yla say\u0131n Zeybek\u00e7i\u2019nin, evet dolar hareketi spek\u00fclatif y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr, fakat bu zaten bilinen bir \u015feydir. Esas sorulmas\u0131 gereken soru ve yan\u0131t al\u0131nmas\u0131 gereken soru, T\u00fcrkiye ekonomisinin bu spek\u00fclatif hareketlerden niye en \u00e7ok \u015fiddetle etkilenen ekonomi oldu\u011funun ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Bir, T\u00fcrkiye\u2019nin biriktirilmi\u015f sorunlar\u0131n\u0131n sonucu bu, yani kabaca 2001 krizinden sonra \u00f6zellikle 2004 ve 2005 y\u0131llar\u0131ndan ba\u015flayarak, T\u00fcrkiye\u2019de d\u0131\u015f a\u00e7\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok ciddi bir \u015fekilde y\u00fckselmesi, 2010\u2019dan sonra yani 2009 krizi sonras\u0131ndaki toparlanmadan sonra da art\u0131k b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131yla cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131n milli gelir oran\u0131 aras\u0131ndaki dengenin yap\u0131sal olarak bamba\u015fka bir d\u00fczeye s\u0131\u00e7ramas\u0131 ile tezah\u00fcr eden sorunlardan bahsediyorum. Bununla \u015funu kastediyorum: 2008 \u00f6ncesinde kabaca %5, %6\u2019l\u0131k bir cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131, milli gelir oran\u0131 kabaca %5, %6\u2019l\u0131k hatta d\u00f6nem d\u00f6nem %7\u2019lik bir reel b\u00fcy\u00fcme oran\u0131yla e\u015f anl\u0131 seyrederdi. Sermaye hareketlerinin darald\u0131\u011f\u0131 bir ortamda b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131 da d\u00fc\u015ft\u00fc, \u015fu anda da bir durgunluk i\u00e7erisinde; k\u00fcresel b\u00fcy\u00fck durgunlu\u011fun; <em>great recession<\/em> denen olgunun T\u00fcrkiye\u2019ye yans\u0131mas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak. Fakat art\u0131k \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck b\u00fcy\u00fcme h\u0131zlar\u0131; %2, %3 aras\u0131ndaki b\u00fcy\u00fcme h\u0131zlar\u0131, %7, %8\u2019lik cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 oranlar\u0131yla beraber ilintilendiriliyor, yani \u00e7ok daha y\u00fcksek cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131, \u00e7ok daha d\u00fc\u015f\u00fck reel b\u00fcy\u00fcme yarat\u0131yor. Bunun neticesi, i\u015fsizli\u011fin daha y\u00fcksek olmas\u0131, yat\u0131r\u0131m performans\u0131n\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131, enflasyonun g\u00f6receli olarak daha y\u00fcksek olmas\u0131 ve i\u015fte biraz evvelki olguda T\u00fcrkiye ekonomisinin bu spek\u00fclatif gitgellere \u00e7ok daha sert tepkiler vermek zorunda kalmas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131yla dolar\u0131n, daha do\u011frusu T\u00fcrk Liras\u0131\u2019n\u0131n dolar kar\u015f\u0131s\u0131nda bu derece \u015fiddetle etkilenmesinin ard\u0131nda; bir 2003-2004 d\u00f6neminden ba\u015flayarak biriktirilmi\u015f olan sorunlar var. Bu sorunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 sorun de\u011fildir, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 finanse edildi\u011fi s\u00fcrece sorun de\u011fildir. Sorun, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 finanse edilemezse zaten sorun olarak kendisini g\u00f6sterir. Bug\u00fcnlerde ekonomi b\u00fcrokrasisi ve hatta uluslararas\u0131 derecelendirme kurumlar\u0131, bu son derece yanl\u0131\u015f totolojinin pe\u015fine s\u00fcr\u00fcklendiler. T\u00fcrkiye\u2019nin y\u00fckselen cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131n ard\u0131ndaki kaynaklar\u0131, reel sorunlar\u0131 g\u00f6rmezden geldiler. 2007 ve 2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda T\u00fcrkiye \u00e7ok yo\u011fun \u00f6zelle\u015ftirmeler, \u00f6zelle\u015ftirme gelirleriyle do\u011frudan yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m gelirlerini y\u00fckseltti, y\u00fcksek s\u0131cak para sermaye giri\u015flerine bir de yo\u011fun bir uzun vadeli sermaye giri\u015fleriyle beraber, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 birden bire 2007-2008 d\u00f6neminde, milli gelirin %7\u2019sinin \u00fczerine \u00e7\u0131kt\u0131. 2009 toparlanmas\u0131 sonras\u0131nda bu s\u00fcre\u00e7 aynen korunarak devam etti. 2011-2012\u2019de cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 milli gelirin neredeyse %9,5; %10\u2019una \u00e7\u0131kt\u0131. Birikimle, 12 ayl\u0131k birikimler olarak d\u00f6nem d\u00f6nem; o d\u00f6nemde zaten Merkez Bankas\u0131, bir dakika, finansal istikrar bizim i\u00e7in \u00f6nemlidir, fiyat istikrar\u0131 kadar finansal istikrar da \u00f6nemlidir diye 2010\u2019dan ba\u015flayarak m\u00fcdahale etmeye ba\u015flam\u0131\u015f idi.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>AKP h\u00fck\u00fcmetlerinin yak\u0131n tarih\u00e7esine d\u00f6nersek 2008 krizinin T\u00fcrkiye\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlere kadar T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fcy\u00fcme performans\u0131\u00a0 tamam\u0131yla spek\u00fclatif sermaye giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131yla belirlenmi\u015fti<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Bu noktada, sizin de bahsetti\u011finiz bu Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zerkli\u011fiyle alakal\u0131 tart\u0131\u015fmalara bir de\u011finmek istiyorum. Siz de r\u00f6portajlar\u0131n\u0131zdan birinde Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n para politikas\u0131 belirlemedeki aciziyetinden bahsetmi\u015ftiniz. Siz nas\u0131l de\u011ferlendiriyorsunuz, bu g\u00fcncel tart\u0131\u015fmalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda?<\/strong><\/p>\n<p>\u015eimdi sorunuz \u015fu bak\u0131mdan \u00e7ok \u00f6nemli, fakat konjonkt\u00fcr olarak sadece bug\u00fcndeki tart\u0131\u015fmaya, AKP ekonomik h\u00fck\u00fcmeti ve Merkez Bankas\u0131 Ba\u015fkan\u0131 veya Merkez Bankas\u0131 y\u00f6netimi aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131 diyelim, para politikas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, sadece bug\u00fcnk\u00fc konjonkt\u00fcre dayand\u0131r\u0131lacak bir olay de\u011fil. Dedi\u011fim gibi; T\u00fcrkiye\u2019nin birikmi\u015f yap\u0131sal sorunlar\u0131n\u0131n yans\u0131mas\u0131 olarak, bir, d\u00f6vizdeki bu \u015fiddetli hareketlilik ve cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 ve b\u00fcy\u00fcme aras\u0131ndaki yeni denge, olumsuz yeni dengenin ard\u0131nda bu var. \u0130kincisi de; Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6zerk bir kurum olarak, i\u015fte fiyat istikrar\u0131 ve finansal istikrar\u0131 sa\u011flamadaki politika de\u011fi\u015fkenlerine olan m\u00fcdahaleler var. Dolay\u0131s\u0131yla arka plandaki bu olumsuz yap\u0131sal ko\u015fullara bir de T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7 siyasetinden kaynaklanan gerginlik de ilave edilince resim tamamlanm\u0131\u015f oldu. B\u00f6ylece, T\u00fcrkiye Brezilya\u2019yla beraber, d\u00f6vizden, reel b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131ndaki durgunluktan en fazla zarar g\u00f6ren ekonomiler haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. \u015eimdi Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n 2001 krizinden sonra alelacele, \u2018Art\u0131k ba\u015fka \u00e7aremiz yok\u2019 ko\u015fulland\u0131rmas\u0131yla beraber, hani me\u015fhur bu Margaret Thatcher\u2019\u0131n akronim olarak sundu\u011fu \u2018<em>There Is No other Alternative<\/em>-TINA,\u2019 bir TINA operasyonuyla beraber, enflasyon hedeflemesi yapan ve d\u00f6viz piyasalar\u0131nda da hi\u00e7bir \u015fekilde d\u00f6vize m\u00fcdahale etmeyecek bir para politikas\u0131 denetimini uygulamaya koydu. \u015eimdi, enflasyon hedeflemesinin \u00f6n ko\u015fullar\u0131 var idi; d\u00f6viz piyasas\u0131n\u0131n da tamamen, t\u0131rnak i\u00e7inde serbest olmas\u0131n\u0131n getirece\u011fi olumlu beklentilerin de bir \u00f6n ko\u015fullar\u0131 var idi ama T\u00fcrkiye\u2019de 2002-2003 d\u00f6neminde bu \u00f6n ko\u015fullar mevcut de\u011fildi. Asl\u0131nda bana sorarsan\u0131z; bu, ders kitaplar\u0131nda, teorik seminer odalar\u0131nda kurgulanan iktisadi modellerin, \u2018Piyasalar serbest olsun,\u2019 merkez bankalar\u0131 sadece enflasyonist bask\u0131lara kar\u015f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcler yapan \u2013asl\u0131nda enflasyon hedeflemesi de de\u011fil, enflasyon \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc hedeflemesi olacak sistemin ad\u0131\u2013 tamam\u0131yla edilgen sermaye hareketleri, tamam\u0131yla serbest olan bir ekonomide kaynak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n en optimum olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin teorik iktisat \u00f6\u011fretisine, neoliberal iktisat \u00f6\u011fretisine dayal\u0131 bir politika hedefiydi. Fakat seminer odalar\u0131ndaki soyut modellerin bahsetti\u011fim \u00fclkeler grubuna \u2013T\u00fcrkiye\u2019nin de ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi gruba\u2013 ger\u00e7eklerine uymad\u0131\u011f\u0131 bir model idi. Uymayan en \u00f6nemli ko\u015ful bu \u00fclkelerde finansal sistemin \u00e7ok s\u0131\u011f oldu\u011fu, k\u00fcresel ekonomideki \u00e7ok b\u00fcy\u00fck hacimli s\u0131cak para ak\u0131mlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00f6viz kurunda tamam\u0131yla hi\u00e7bir m\u00fcdahale, hi\u00e7bir y\u00f6nlendirme, hi\u00e7bir denetleme olmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k ekonomi ko\u015fullar\u0131nda bu ekonomilerin \u00e7ok y\u00fcksek s\u0131cak para ak\u0131mlar\u0131n\u0131n gitgelleri kar\u015f\u0131s\u0131nda spek\u00fclatif dalgalanmalar\u0131 getirece\u011fi biliniyordu. Merkez bankalar\u0131nda \u2018Ben sadece ve sadece fiyat istikrar\u0131yla ilgilenirim. Onunla ilgili hedefler koyar\u0131m. Bu hedeflere enflasyon hedefine veya fiyat istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flama hedefine ula\u015fmak i\u00e7in de tek bir tane elimde enstr\u00fcman vard\u0131r; k\u0131sa vadeli faiz, politika faizi,\u2019 bu d\u00f6nem d\u00f6nem farkl\u0131 tan\u0131mlar almas\u0131na ra\u011fmen, kabaca T\u00fcrkiye\u2019de bir haftal\u0131k repo faizi olarak \u015fekillendi. Bu nedenle, T\u00fcrkiye, 2003 sonras\u0131nda d\u00fcnyada en y\u00fcksek faiz sunan ekonomilerden bir tanesiydi. Y\u00fcksek faiz s\u0131cak para ak\u0131mlar\u0131n\u0131 T\u00fcrkiye\u2019ye \u00e7ekiyordu. Bunun sonucunda T\u00fcrk Liras\u0131, dolar, avro ve b\u00fct\u00fcn d\u00f6vizler kar\u015f\u0131s\u0131nda a\u015f\u0131r\u0131 de\u011ferli bir konuma s\u00fcr\u00fckleniyordu. B\u00f6ylelikle ithalat maliyetleri ucuzluyor; gerek t\u00fcketiciye, gerek sanayiciye, in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcne, hizmetler sekt\u00f6r\u00fcndeki tasar\u0131ma, teknoloji transferine ucuz ithalat olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor, enflasyonist bask\u0131lar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor. Bu \u015fekilde de, T\u00fcrkiye\u2019de bir t\u00fcketim patlamas\u0131na, bir ucuz ithalat patlamas\u0131na neden oluyordu. Fakat bu denetimsiz s\u00fcre\u00e7 2009 kriziyle beraber \u2018Bir dakika, kral \u00e7\u0131plak. Biz bunu finanse etmekte zorlan\u0131yoruz. Sadece y\u00fcksek faiz vererek bu de\u011firmenin suyunu d\u00f6nd\u00fcremeyiz. <em>Leverage<\/em> yani kald\u0131ra\u00e7 etkisini s\u00fcrd\u00fcremeyiz\u2019 ger\u00e7e\u011fi kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131nca, T\u00fcrkiye i\u015fte 2011\u2019den bu yana b\u00fcy\u00fck durgunluk dedi\u011fimiz s\u00fcrecin bir par\u00e7as\u0131 haline geldi. \u015eimdi, Merkez Bankas\u0131 elindeki kredi tahsisi d\u00f6viz kuruna \u00e7e\u015fitli bi\u00e7imlerde, dolayl\u0131, piyasa dostu olan m\u00fcdahale y\u00f6ntemleri dahil olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn m\u00fcdahale y\u00f6ntemlerini elinden \u00e7\u0131kartt\u0131 ve bunu asl\u0131nda bir modern \u00e7a\u011fda\u015f merkez bankac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n gere\u011fi gibi sundu. Halbuki Merkez Bankas\u0131 nihai bor\u00e7lan\u0131c\u0131. Sadece T\u00fcrk Liras\u0131n\u0131n d\u00f6viz fiyat\u0131n\u0131n de\u011fil, kredi tahsisinin reel ekonomi i\u00e7erisinde kredilerin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, kredi maliyeti zorunlu kar\u015f\u0131l\u0131klar yoluyla da bankac\u0131l\u0131k sistemini a\u00e7t\u0131. Kredilere do\u011frudan m\u00fcdahale gibi 200 y\u0131ll\u0131k merkez bankac\u0131l\u0131\u011f\u0131 tarihinde geli\u015ftirilen son derece etkin para politika ara\u00e7lar\u0131 vard\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar \u2018Merkez bankalar\u0131 sadece fiyat istikrar\u0131na odaklan\u0131r, bundan ba\u015fka hi\u00e7bir hedef g\u00f6zetmez\u2019 saplant\u0131s\u0131yla beraber, dogmatik inanc\u0131yla beraber, T\u00fcrkiye ekonomisini di\u011fer modern; t\u0131rnak i\u00e7inde modern merkez bankac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n edilgen bir kurumuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Ne zaman ki 2010 y\u0131l\u0131nda cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00fcksek boyutlara ula\u015fmas\u0131yla, finansal istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok ciddi bir tehdit haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesiyle beraber, ba\u015fta IMF olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya merkez bankalar\u0131n\u0131n, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya para politikalar\u0131nda \u2018Enflasyon hedeflemesi sadece tek bir hedef olarak kalamaz, makroekonomik genel istikrar\u0131 sa\u011flanmadan fiyat istikrar\u0131 sa\u011flanamaz, merkez bankalar\u0131 da makroekonomik istikrar\u0131 g\u00f6zetmedi\u011fi ko\u015fullarda sadece fiyat istikrar\u0131yla u\u011fra\u015f\u0131rsa ba\u015far\u0131l\u0131 olamaz\u2019 ger\u00e7e\u011fi t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu noktada Merkez Bankas\u0131, i\u015fte geleneksel olmayan para politikalar\u0131 diye, i\u015fte faiz koridorlar\u0131, efendime s\u00f6yleyeyim beklenti operasyonlar\u0131, bu rezerve opsiyon mekanizmas\u0131 (ROK) katsay\u0131lar\u0131n\u0131n tespiti gibi geleneksel olmayan para politikalar\u0131n\u0131 finansal istikrar arac\u0131 olarak sunmaya ba\u015flad\u0131. \u015eimdi buraya kadar bizim s\u00f6ylediklerimiz, b\u00fct\u00fcn bu ele\u015ftiriler hep bu y\u00f6ndeydi. Fakat son faiz tart\u0131\u015fmas\u0131nda say\u0131n cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131, etraf\u0131ndaki ekonomi dan\u0131\u015fmanlar\u0131 ve AKP ekonomi b\u00fcrokrasisinin de buna kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir faiz lobisi; \u2018Merkez Bankas\u0131 ulusal ve yabanc\u0131, yerli ve yabanc\u0131 sermaye hareketlerinin denetimine girmi\u015ftir. Onlar\u0131n \u015fantaj ve tehditlerine boyun e\u011fmi\u015ftir. Merkez Bankas\u0131 zaten ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir\u2019 tespitinden ba\u015flay\u0131p \u2018Merkez Bankas\u0131 faizleri d\u00fc\u015f\u00fcrmelidir\u2019 tart\u0131\u015fmas\u0131na biraz da \u2018Ey Merkez Bankas\u0131\u2019 diye dile getirilen bir m\u00fcdahaleye kadar y\u00f6nlendirildi. \u015eimdi arka planda Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n spek\u00fclatif sermaye hareketlerinin edilgen bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu do\u011frudur. Fakat bu tasar\u0131m zaten AKP h\u00fck\u00fcmetinin d\u00f6rt elle sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131, 2001 krizi sonras\u0131ndaki geli\u015ftirilen makroekonomik \u00e7er\u00e7evenin bir yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Hep dedi\u011fim gibi; yurtd\u0131\u015f\u0131ndan sermaye giri\u015fleri oldu\u011fu s\u00fcrece her \u015fey olumlu, her \u015fey iyi gidiyor, bunun ba\u015far\u0131s\u0131 sanki AKP h\u00fck\u00fcmetine atfediliyor idi ama ne zaman ki i\u00e7erden ve d\u0131\u015fardan yarat\u0131lan \u015foklar ile sermaye giri\u015fleri yava\u015fl\u0131yor, birdenbire kral \u00e7\u0131plak. Bunun sorumlusu kim? Ben yaz\u0131lar\u0131mda s\u0131k s\u0131k vurguluyorum; ekonomide g\u00f6stergeler k\u00f6t\u00fcye gitmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 noktada, b\u00fct\u00fcn h\u00fck\u00fcmetler, b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerin h\u00fck\u00fcmetleri bir d\u0131\u015f d\u00fc\u015fman aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7ine girerler, bu bir s\u0131n\u0131r kavgas\u0131 olur \u00e7o\u011funlukla, kom\u015fu \u00fclkeyle anla\u015f\u0131lamayan bir su meselesi, toprak meselesi veya etnik problemler ortaya \u00e7\u0131kar ki sistem i\u00e7indeki sorunlar halk\u0131n g\u00f6z\u00fcnde anla\u015f\u0131lmas\u0131n, dikkatler bir yabanc\u0131 mihrak, bir yabanc\u0131 d\u00fc\u015fmana \u00e7evrilebilsin diye. \u015eimdi faiz lobisi iktisadi olarak teknik bir kavram de\u011fil. \u0130\u015fte b\u00f6yle \u00fcretilen bir yabanc\u0131 d\u00fc\u015fman, hayalet d\u00fc\u015fman, buna kar\u015f\u0131 birle\u015ftirilecek ve AKP\u2019nin \u015fu ana kadar uygulad\u0131\u011f\u0131 hep bir ma\u011fdur iktidar, hep bir ma\u011fdur liderler, hep i\u00e7erde ve d\u0131\u015farda demokrasi d\u00fc\u015fmanlar\u0131na kar\u015f\u0131 sava\u015fan bir ma\u011fduriyet s\u00f6ylemi i\u00e7erisindeki stratejisine de uygun d\u00fc\u015f\u00fcyordu. \u00c7ok yak\u0131n zamana kadar y\u00fcksek faizin yaratt\u0131\u011f\u0131 spek\u00fclatif sermaye giri\u015fleriyle spek\u00fclatif sermaye y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcmeyi s\u00fcrd\u00fcren AKP h\u00fck\u00fcmeti birdenbire bir d\u00fc\u015fman aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7ine girdi ve bunu da faiz lobisi etraf\u0131nda kurgulamay\u0131 tercih etti. Ben, bu hafta biraz daha teknik olarak da bunu g\u00f6sterdim. Kamuoyunda sanki Merkez Bankas\u0131 faizleri belirliyor ve T\u00fcrkiye ekonomisi o faizle \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor gibi bir alg\u0131 var. Halbuki b\u00f6yle de\u011fil. Merkez Bankas\u0131, biraz evvel bahsetti\u011fimiz gibi k\u0131sa vadeli politika faizlerini belirliyor ama ekonomide i\u00e7inde yat\u0131r\u0131m, istihdam, teknoloji se\u00e7imi, kredi da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, hane halklar\u0131n\u0131n kredi tercihi gibi ve hele hele yabanc\u0131 finansal yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye sermaye giri\u015f ve \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen kararlar\u0131 gibi unsurlar piyasada belirlenen kredi faizleri, uzun vadeli faizler gibi faiz g\u00f6stergeleri taraf\u0131ndan belirleniyor. O faize de piyasada spek\u00fclasyon, beklentiler, makroekonomik g\u00f6stergeler, h\u00fck\u00fcmetin ekonomiyi idare etmedeki ba\u015far\u0131s\u0131, ileriye d\u00f6n\u00fck yat\u0131r\u0131m hedefleri gibi \u00fclke risk puan\u0131n\u0131 etkileyen bir dizi unsurlar taraf\u0131ndan belirleniyor. Merkez Bankas\u0131 ancak buna sinyaller verebilir; biraz evvel bahsetti\u011fim nedenlerden dolay\u0131. Elindeki zaten b\u00fct\u00fcn enstr\u00fcmanlar\u0131n\u0131 elinden \u00e7\u0131kartm\u0131\u015f durumda. Siz Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n reel ekonomiye m\u00fcdahale etme aletlerini ara\u00e7lar\u0131n\u0131 zaten t\u00f6rp\u00fclemi\u015fsiniz, budam\u0131\u015fs\u0131n\u0131z, elinden alm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z, \u015fimdi \u00e7\u0131k\u0131p da diyorsunuz ki \u2018Merkez Bankas\u0131\u2019 hatta \u2018Ey Merkez Bankas\u0131 faizi d\u00fc\u015f\u00fcr.\u2019 Yani bu politikada reel ekonomiyi etkilemesi zaten beklenemez ama kald\u0131 ki \u00e7ok yal\u0131n bir ger\u00e7ek; ekonomide iktisadi kararlar reel fiyatlara bakarak al\u0131n\u0131r. Reel fiyatlara bak\u0131larak al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in de enflasyondan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f fiyatlardan bahsetmemiz gerekiyor. T\u00fcrkiye\u2019deki faizi enflasyondan ar\u0131nd\u0131r\u0131rsan\u0131z da reel olarak faizlerin T\u00fcrkiye\u2019de zaten 0 veya do\u011frudan do\u011fruya negatif oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorsunuz. \u015eu anda mevcut enflasyon beklentileri ve Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n k\u0131sa d\u00f6nemli politika faizi de dahil olmak \u00fczere, T\u00fcrkiye\u2019deki faizler zaten negatif. Hatta d\u00f6nem d\u00f6nem, bu bahsetti\u011fim cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131n milli gelirin %10\u2019una \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde -4 eksi -4,5 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. O bak\u0131mdan \u2018Merkez Bankas\u0131 faizi d\u00fc\u015f\u00fcrs\u00fcn\u2019 demenin bir anlam\u0131 yok. Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n reel faizleri, iktisadi bireylerin kararlar\u0131n\u0131 etkileyecek olan reel fiyatlar zaten negatif T\u00fcrkiye\u2019de. \u015eimdi d\u00f6neceksiniz \u2018Hocam peki bu tart\u0131\u015fma niye \u00e7\u0131kt\u0131, niye bu kavram karga\u015fas\u0131,\u2019 i\u015fte bence, benim yorumum: Bu b\u00fcy\u00fck durgunluk T\u00fcrkiye\u2019de tezah\u00fcr etmeye devam ettik\u00e7e, enflasyon bir t\u00fcrl\u00fc geriletilemedik\u00e7e, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131n finansman\u0131 zorland\u0131k\u00e7a, bir de T\u00fcrkiye %11\u2019e yak\u0131n bir i\u015fsizlik oran\u0131na tekrardan s\u00fcr\u00fcklendik\u00e7e, h\u00fck\u00fcmet bir d\u00fc\u015fman aray\u0131\u015f\u0131, bir ma\u011fduriyet senaryosu yaratma ihtiyac\u0131 duydu. O da nedir uluslararas\u0131 spek\u00fclatif i\u015fte akbabalar T\u00fcrkiye\u2019nin s\u00f6m\u00fcren <em>vulture capitalism<\/em>; akbaba kapitalizmi denen bu s\u00f6m\u00fcr\u00fc sistemi ve bu s\u00f6m\u00fcr\u00fcye de alet olan Merkez Bankas\u0131\u2019d\u0131r. Bu, asl\u0131nda 1980\u2019den 2001 sonras\u0131na kadar uzanan yolda, \u2013bunun ta\u015flar\u0131n\u0131n d\u00f6\u015fendi\u011fi, edilgen, uluslararas\u0131 sermaye hareketlerine ba\u011f\u0131ml\u0131\u2013para politikas\u0131n\u0131n ve hatta bir ad\u0131m daha giderek buna ba\u011f\u0131ml\u0131 maliye politikas\u0131n\u0131n da \u2013i\u015fte mali disiplin, b\u00fct\u00e7e disiplini, \u2018T\u00fcrkiye bir anonim \u015firketi gibi y\u00f6netilmelidir\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131nda gizlenen maliye politikas\u0131n\u0131n\u2013devreden \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131p T\u00fcrkiye\u2019yi denetimsiz, hedefsiz, uluslararas\u0131 sermayenin mant\u0131\u011f\u0131na tabi olan, spek\u00fclatif bir ekonomi haline getirilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n bir sonucudur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>\u201cBir, T\u00fcrkiye\u2019nin birikmi\u015f yap\u0131sal sorunlar\u0131n\u0131n yans\u0131mas\u0131 olarak, bir d\u00f6vizdeki bu \u015fiddetli hareketlilik, cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131 ve b\u00fcy\u00fcme aras\u0131ndaki yeni denge, olumsuz yeni dengenin ard\u0131nda bu var<\/em><\/strong><strong>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Hocam biraz belki varsay\u0131ma dayal\u0131 olacak da, sizin konu\u015fmalar\u0131n\u0131zdan yola \u00e7\u0131karak; sizce peki nas\u0131l bir, yani bu cendereden nas\u0131l \u00e7\u0131k\u0131labilir? Nas\u0131l bir faiz, maliye politikas\u0131 izlenmelidir? \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7izdi\u011finiz tabloda gidi\u015fat hi\u00e7 olumlu g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor.<\/strong><\/p>\n<p>\u015eu bak\u0131mdan olumlu de\u011fil; T\u00fcrkiye, bir defa reel ekonomi sinyallerine, reel ekonominin g\u00f6stergelerine yak\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z vakit, \u00f6rne\u011fin; T\u00fcrkiye\u2019de toplam milli gelir i\u00e7erisinde imalat sanayiinin pay\u0131 %22, %23 d\u00fczeyinden 2000\u2019li y\u0131llar ba\u015f\u0131ndan, 1998\u2019de %24, 2013 ve 2014 itibar\u0131yla milli gelirin %15,5\u2019ine, %16\u2019s\u0131 diyelim kabaca, gerilemesi olgusu var. T\u00fcrkiye art\u0131k sanayi \u00fcretimi \u00f6nceliklerinden \u00e7\u0131km\u0131\u015f s\u0131nai ihracat, sanayi, teknoloji, sanayi tasar\u0131m\u0131 gibi hedeflerini art\u0131k elden \u00e7\u0131kartm\u0131\u015f bir ekonomi olarak g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Can havliyle bir in\u015faat ve konut hatta konut spek\u00fclasyonuna y\u00f6neldi\u011fi, imar rantlar\u0131 \u00fczerinden, in\u015faat \u00fczerinden istihdam ve katma de\u011fer yaratacak bir tercihi a\u00e7\u0131k\u00e7a benimsemi\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z vakit, \u00f6rne\u011fin; milli gelir i\u00e7inde in\u015faat\u0131n pay\u0131 %6, %7 d\u00fczeyinde, milli gelir i\u00e7inde e\u011fitim harcamalar\u0131n\u0131n pay\u0131 %2, %3 d\u00fczeyinde ve ikisinin aras\u0131ndaki makas e\u011fitim aleyhine giderek a\u00e7\u0131l\u0131yor. T\u00fcrkiye, bir yandan Avrasya\u2019n\u0131n hatta Kuzey Afrika\u2019n\u0131n \u00fcretim ve tasar\u0131m ve teknoloji \u00fcss\u00fc olmak gibi, son derece ezoterik hedefleri sunumlar\u0131nda, orta vadeli programlar\u0131nda, cilal\u0131, bol renkli grafiklerinde sergilerken asl\u0131nda ger\u00e7ekler T\u00fcrkiye\u2019de sanayiinin geriledi\u011fi, T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim kalitesinin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, ileri teknolojili, y\u00fcksek teknolojili sekt\u00f6rlerden T\u00fcrkiye\u2019nin yat\u0131r\u0131m yapmaktan geri kald\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u015eimdi bu resmi tersine \u00e7evirmek laz\u0131m. Bu resmi tersine \u00e7evirecek en \u00f6nemli elimizdeki politika m\u00fcdahale ara\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda kamu yat\u0131r\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 var ve T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131yla ilgili sorular\u0131n\u0131za da belki bir \u00f6n ba\u015flang\u0131\u00e7 olmas\u0131 itibar\u0131yla T\u00fcrkiye\u2019de bu s\u0131\u00e7ramay\u0131 yapamaman\u0131n, bu hamleyi ger\u00e7ekle\u015ftirememenin; yani ileri teknolojili sanayile\u015fmeye ge\u00e7i\u015f a\u015famas\u0131n\u0131 engelleyen \u00e7ok \u00f6nemli sorunlar\u0131n aras\u0131nda b\u00f6lgesel gelir farkl\u0131l\u0131klar\u0131, b\u00f6lgesel \u00fcretim, yat\u0131r\u0131m ve i\u015f g\u00fcc\u00fc kalitesi aras\u0131ndaki \u00e7ok b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar\u0131n oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu bahsetti\u011fimiz s\u00fcre\u00e7; yani T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomik durgunlu\u011fu, 2000, kabaca 2011\u2019den bu yana gelen b\u00fcy\u00fck durgunluk s\u00fcreci ekonomi medyas\u0131 taraf\u0131ndan, profesyonel ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan da bir orta gelir tuza\u011f\u0131 meselesi olarak yans\u0131t\u0131l\u0131yor. \u015eimdi, sorunuza dolayl\u0131 olarak \u015f\u00f6yle gelece\u011fim: orta gelir tuza\u011f\u0131 teknik bir kavram Barry Eichengreen\u2019in UC Berkeley\u2019de bir grup meslekta\u015f\u0131n\u0131n vurgulad\u0131\u011f\u0131, fert ba\u015f\u0131na milli gelirin kabaca 15.000 dolar ve toplam katma de\u011fer i\u00e7inde imalat sanayiinin pay\u0131n\u0131n %30 oldu\u011fu bir ekonomik yap\u0131y\u0131 and\u0131r\u0131yor. Kavram \u015fu ki; art\u0131k sermaye ucuz, hammadde ucuz, i\u015fg\u00fcc\u00fc, k\u00f6yden kente ucuz i\u015fg\u00fcc\u00fc transferi gibi kaynaklar\u0131n yeniden da\u011f\u0131t\u0131m\u0131ndan sa\u011flanacak b\u00fcy\u00fcmenin s\u0131n\u0131rlar\u0131na gelinmi\u015ftir, orta gelirli olunmu\u015ftur art\u0131k, bundan sonra daha fazla yat\u0131r\u0131m yaparak sermaye biriktirerek veya ucuz i\u015fg\u00fcc\u00fcne veya ucuz i\u015fte demirdi, \u00e7elikti, k\u00f6m\u00fcrd\u00fc neyse hammaddeye dayal\u0131 b\u00fcy\u00fcme kaynaklar\u0131ndan de\u011fil, tasar\u0131m, ara\u015ft\u0131rma geli\u015ftirme, e\u011fitim kalitesinin y\u00fckseltilmesi, daha iyi kurumlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, demokrasi de bunun i\u00e7ine dahil; yani sadece teknoloji de\u011fil ayn\u0131 zamanda kurumsal inovasyonlar\u0131 da gerektiren bir reformlar sayesinde orta gelir tuza\u011f\u0131 a\u015f\u0131lacakt\u0131r vurgusu yap\u0131l\u0131yor. \u015eimdi bu kan\u0131mca, T\u00fcrkiye i\u00e7inde maksatl\u0131 veya maksats\u0131z o kadar yanl\u0131\u015f kurgulanan, o kadar yanl\u0131\u015f savunulan bir sav ki; bu veriyle orta gelirli olmak bir defa bir modernite, bir \u00e7a\u011fda\u015fl\u0131k, \u2018Biz art\u0131k orta gelirliyiz, biz art\u0131k kaynaklar\u0131m\u0131z\u0131, i\u015fg\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc sonuna kadar kulland\u0131k, bundan sonra art\u0131k tasar\u0131m, teknoloji zaman\u0131 gelmi\u015ftir,\u2019 yani bir nevi bir prestij unsuru olarak da sergileniyor. Halbuki ger\u00e7ekler \u00f6yle de\u011fil. Rakamsal olarak da \u00f6yle de\u011fil. \u2018T\u00fcrkiye\u2019nin geliri 10.000 dolard\u0131r, 15.000 dolar daha de\u011fildir\u2019 gibi, \u2018K\u0131rm\u0131z\u0131 yand\u0131 dur, ye\u015fil yand\u0131\u2019 gibi bir trafik \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 meselesi de\u011fil, nihayetinde bu niteliksel bir tan\u0131mlama, niceliksel bir tan\u0131mlama de\u011fil. Fakat o niteliksel tan\u0131mlaman\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli boyutlar\u0131 var. \u00d6ncelikle, T\u00fcrkiye i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etti\u011fi y\u00fcksek orta dereceli gelir \u00fclkeleri aras\u0131nda, ki bunun i\u00e7inde \u00e7o\u011funlukla Uzak Asya \u00fclkeleri var; Kore gibi, Tayland gibi, bu \u00fclkelere g\u00f6rece toplam yat\u0131r\u0131mlar\u0131 milli gelirin i\u00e7inde o \u00fclkelerin ortalamas\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00e7ok alt\u0131nda oldu\u011fu bir ekonomi, yani T\u00fcrkiye hen\u00fcz sabit sermaye yat\u0131r\u0131mlar\u0131nda olgunlu\u011fa eri\u015fmi\u015f bir \u00fclke de\u011fil. Orada yat\u0131r\u0131m d\u00fczeyi %28, %30, bizde %22, %20 aras\u0131nda sergileniyor; o yat\u0131r\u0131mlar\u0131n da yakla\u015f\u0131k %6, %7\u2019lik puan\u0131 d\u0131\u015f a\u00e7\u0131k ile finanse ediliyor. S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir yat\u0131r\u0131m hamlesi yok T\u00fcrkiye\u2019de. \u0130kincisi; e\u011fitim d\u00fczeyi, i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn kalitesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ben ge\u00e7en haftaki Cumhuriyet yaz\u0131mda OECD\u2019nin bir raporundan bir veriler derledim. T\u00fcrkiye\u2019de 29 ya\u015f alt\u0131 gen\u00e7 n\u00fcfusun e\u011fitim i\u00e7inde olma oran\u0131 OECD ortalamas\u0131n\u0131n neredeyse 10 puan gerisinde, yakla\u015f\u0131k %15 civar\u0131nda. T\u00fcrkiye gen\u00e7 n\u00fcfusunun e\u011fitimine OECD ortalamas\u0131 kadar pay ay\u0131ram\u0131yor, o gen\u00e7leri e\u011fitemiyor, i\u015fsizlikle beraber birle\u015ftirildi\u011fi vakit, ne e\u011fitim al\u0131yor ve i\u015fsiz, buna OECD <em>inactive<\/em> diyor; <em>not in education, not in training, not employed<\/em>. Kim bunlar? Ne yap\u0131yorlar? <em>Inactive<\/em> i\u015fte amiyane tabirle baba evinde oturuyorlar. Bu n\u00fcfus, T\u00fcrkiye\u2019de s\u00f6z konusu yani 30 ya\u015f alt\u0131 gen\u00e7 n\u00fcfusun %35\u2019ini olu\u015fturuyor. OECD ortalamas\u0131 %20, kom\u015fumuz Yunanistan\u2019da bu oran %26, yani T\u00fcrkiye OECD \u00fclkeleri aras\u0131nda <em>inactive<\/em>gen\u00e7 n\u00fcfusu en kalabal\u0131k, e\u011fitimde olan gen\u00e7 n\u00fcfusu da en az olan \u00fclke olarak g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. \u015eimdi bu \u015fartlar alt\u0131nda, orta gelir tuza\u011f\u0131yla veya orta gelir tuza\u011f\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olman\u0131n bu b\u00fcy\u00fck durgunluk s\u00fcreci i\u00e7inde \u2018T\u00fcrkiye\u2019nin niye milli geliri d\u00fc\u015f\u00fck tempoda seyrediyor\u2019u a\u00e7\u0131klamas\u0131 imkans\u0131z. Ne a\u00e7\u0131kl\u0131yor T\u00fcrkiye\u2019nin bu durgunluk s\u00fcrecini veya bu hamleyi bir t\u00fcrl\u00fc yapamamas\u0131n\u0131; konjonkt\u00fcrel bir dizi ko\u015ful yan\u0131nda, yap\u0131sal olarak bizim alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fimiz b\u00f6lgesel gelir farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n ve bunun yans\u0131mas\u0131 olarak da sekt\u00f6rler aras\u0131ndaki \u00fcretkenlik farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7ok y\u00fcksek olmas\u0131 yat\u0131yor. T\u00fcrkiye\u2019de \u015f\u00f6yle Zonguldak\u2019tan Hatay\u2019a bir hat \u00e7izerseniz, Do\u011fu T\u00fcrkiye ve Bat\u0131 T\u00fcrkiye diye de kabaca ikiye ay\u0131r\u0131rsan\u0131z, bir tarafta yoksulluk tuza\u011f\u0131 i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir T\u00fcrkiye, hele hele Bing\u00f6l, Ad\u0131yaman, Urfa, \u015e\u0131rnak gibi en yoksul co\u011frafi b\u00f6lgelerimizde ortalama e\u011fitim s\u00fcresinin \u00fc\u00e7 seneye kadar geriledi\u011fi, yani ilkokuldan terk bir i\u015fg\u00fcc\u00fc niteli\u011finin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, yat\u0131r\u0131m yapma i\u00e7in yeterli tasarrufu yok, do\u011fal kaynaklar\u0131 yok, sermayesi yok, i\u015fg\u00fcc\u00fc e\u011fitimsiz, yok, yoksulluk tuza\u011f\u0131. \u00d6b\u00fcr tarafta i\u015fte orta gelir tuza\u011f\u0131na eri\u015fmi\u015f, finansal sistemiyle d\u00fcnyayla entegre olmu\u015f, sanayide \u00f6nemli yat\u0131r\u0131mlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi fakat dar alanda bir m\u00fckemmeliyet merkezi, bir adac\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturmu\u015f Kocaeli, Bursa, \u0130stanbul, Eski\u015fehir \u00e7evresi, hasbel kader biraz Ankara, \u0130zmir adac\u0131klar\u0131 olan bir ekonomi olarak g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Buna iktisat literat\u00fcr\u00fcnde yap\u0131salc\u0131 ekonomi okulu Belindia modeli diye adland\u0131r\u0131l\u0131r. 1970\u2019lerin, 60, 80\u2019lerin Belindia; yani Bel\u00e7ika gibi dar k\u00fc\u00e7\u00fck bir m\u00fckemmeliyet merkezi adac\u0131klar\u0131, bir taraftan da Hindistan\u2019\u0131n \u0130ngilizce <em>India<\/em>s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden\u2026 u\u00e7suz bucaks\u0131z bir durgunluk, bir d\u00fc\u015f\u00fck kalitede i\u015fg\u00fcc\u00fc, d\u00fc\u015f\u00fck kalitede teknoloji kullanan, u\u00e7suz bucaks\u0131z bir durgunluk denizinin i\u00e7inde. Bel\u00e7ika ve Hindistan ekonomilerinin birbirleri aras\u0131nda hi\u00e7bir, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir ba\u011flant\u0131 oldu\u011fu, girdi \u00e7\u0131kt\u0131 ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131n az oldu\u011fu, teknolojik transferin s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131, kararlar\u0131n ve kurumlar\u0131n bamba\u015fka prensiplerle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir ikili yap\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130stanbul, yoksul T\u00fcrkiye\u2019yi \u00fcretiyor, yoksul T\u00fcrkiye de \u0130stanbul\u2019u besliyor ucuz i\u015fg\u00fcc\u00fcyle, ucuz hammaddesiyle ve hem bir oy hem de bir t\u00fcketim deposu olarak \u00e7al\u0131\u015farak, yani bu iki b\u00f6lge aras\u0131nda bir yak\u0131nsama, giderek i\u015fte y\u00fcksek gelir T\u00fcrkiye\u2019nin daha yava\u015f b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc, d\u00fc\u015f\u00fck gelir T\u00fcrkiye\u2019de daha h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcyerek ikisinin ortalamas\u0131n\u0131n birbirine yak\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir durum da s\u00f6z konusu de\u011fil. Co\u011frafi olarak bu b\u00f6lgeler aras\u0131ndaki e\u015fitsizlik bir \u0131raksama ile daha da derinle\u015fti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>\u0130kinci durumda; T\u00fcrkiye ekonomisi, Merkez Bankas\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zerk bir kurum olarak, fiyat ve finansal istikrar\u0131 sa\u011flamadaki politika de\u011fi\u015fkenlerine olan m\u00fcdahalelerde d\u00f6vizden, reel b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131ndaki durgunluktan zarar g\u00f6rd\u00fc<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Bu derinle\u015fme yani siz de bahsettiniz Zonguldak\u2019tan Hatay\u2019a bir hat \u00e7izilse ve ayr\u0131 ayr\u0131 incelense, hani bu makas\u0131n b\u00fcy\u00fcmesi \u015funu da an\u0131msat\u0131yor; bu, Thomas Piketty\u2019nin Japonya, yani T\u00fcrkiye\u2019nin kendisinden \u00e7ok daha zengin olan Japonya\u2019dan \u00e7ok daha fazla dolar milyarderinin olu\u015fu, hani bu\u2026<\/strong><\/p>\n<p>\u00c7ok do\u011fru bir g\u00f6zlem.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>T\u00fcrkiye\u2019de Zonguldak\u2019tan Hatay\u2019a bir hat \u00e7izerseniz ve ikiye ay\u0131r\u0131rsan\u0131z, bir tarafta yoksulluk tuza\u011f\u0131 i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir T\u00fcrkiye, \u00f6b\u00fcr tarafta orta gelir tuza\u011f\u0131na eri\u015fmi\u015f, sanayide \u00f6nemli yat\u0131r\u0131mlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi fakat dar alanda bir m\u00fckemmeliyet merkeziolan bir T\u00fcrkiye var<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u2026ve gelir kaynaklar\u0131n\u0131n adaletsiz da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131; yani bu noktada hani yani bu \u00e7ok g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor asl\u0131nda ama\u2026 Makas da gittik\u00e7e b\u00fcy\u00fcyor, bu konuda siz ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n<p>\u0130\u015fte \u00e7ok dolayl\u0131 yoldan geldik bu noktaya. Sordu\u011funuz soru asl\u0131nda ne yapmal\u0131 sorusuydu, ben size hat\u0131rlatay\u0131m. B\u00f6yle bir yap\u0131 i\u00e7erisinde art\u0131k piyasa sinyallerine dayal\u0131 kaynak tahsisi bu yap\u0131y\u0131 k\u0131rmakta ba\u015far\u0131l\u0131 olamayacakt\u0131r, burada bu kalk\u0131nma yaz\u0131n\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00fcnl\u00fc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u2018<em>take off<\/em>,\u2019 bunu tasarlayacak bir kamu yat\u0131r\u0131m ve b\u00f6lgesel kalk\u0131nma stratejisinin devreye sokulmas\u0131 laz\u0131m. Art\u0131k k\u0131sa d\u00f6nemli kar maliyet de\u011fil; uzun d\u00f6nemli sosyal fayda, sosyal maliyet prensibinden yola \u00e7\u0131kan, ben, bunu sloganla\u015ft\u0131rmakta hi\u00e7bir \u00e7ekince de g\u00f6rm\u00fcyorum, yeni bir kitle\u015ftirme hareketine, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz b\u00f6lgede ihtiya\u00e7 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7ok benim \u0131srarla ele\u015ftirdi\u011fim bir dogmatik inan\u00e7 var; \u2018Devlet bal\u0131k \u00fcretir mi? Devlet s\u00fct \u00fcretir mi? Devlet kuma\u015f \u00fcretir mi?\u2019 Devlet ne \u00fcretmek gerekiyorsa onu \u00fcretir. Baz\u0131 ko\u015fullarda, 1930 ko\u015fullar\u0131nda kuma\u015f \u00fcretir. 2000 ko\u015fullar\u0131nda hayvanc\u0131l\u0131k \u00fcretimini destekleyecek ko\u015fullar\u0131 yarat\u0131r ama devlet imar rantlar\u0131na dayal\u0131 konut in\u015faat\u0131n\u0131 bu b\u00f6lgede veya b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de bunun \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc Toplu Konut \u0130daresi (TOK\u0130) benzeri ara\u00e7larla yapmaya giri\u015firse, bu sadece ge\u00e7ici bir in\u015faat s\u00fcresince ge\u00e7ici istihdam art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flar. \u0130mar rantlar\u0131ndan kaynaklanan da bir konut balonu yarat\u0131r. Fakat buradan bir orta gelir tuza\u011f\u0131n\u0131 a\u015facak, bir Avrasya\u2019n\u0131n teknoloji tasar\u0131m \u00fcss\u00fc olacak T\u00fcrkiye \u00e7\u0131kmaz.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Devlet, imar rantlar\u0131na dayal\u0131 konut in\u015faat\u0131n\u0131, TOK\u0130 benzeri ara\u00e7larla yapmaya giri\u015firse, imar rantlar\u0131ndan kaynaklanan da bir konut balonu yarat\u0131r. Buradan bir orta gelir tuza\u011f\u0131n\u0131 a\u015facak, bir Avrasya\u2019n\u0131n teknoloji tasar\u0131m \u00fcss\u00fc olacak T\u00fcrkiye \u00e7\u0131kmaz<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Siz de yan\u0131tlad\u0131n\u0131z asl\u0131nda ama bu konut balonu patlad\u0131 m\u0131 ya da\u2026<\/strong><\/p>\n<p>Hay\u0131r fakat \u015fu var; \u015fimdi kral \u00e7\u0131plak diyebilmek \u00e7ocuk masallar\u0131nda bile kolay olmayan bir \u00f6yk\u00fcd\u00fcr ama \u00e7ok, insanl\u0131k tarihi bu kral \u00e7\u0131plak s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ne yaz\u0131k ki \u00e7ok ac\u0131 deneyleriyle \u00f6\u011frenildi\u011fi tarih\u00e7eleriyle doludur. Bunun en yak\u0131n \u00f6rne\u011fi \u0130spanya\u2019d\u0131r. Biraz daha ge\u00e7 \u00f6rne\u011fi 1997 Asya krizi \u00f6ncesi Malezya ve Tayland co\u011frafyas\u0131d\u0131r. \u0130spanya\u2019da 2006 ve 2008 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Avrupa\u2019da, b\u00fct\u00fcn Avrupa\u2019da yap\u0131lan t\u00fcm konutlardan daha fazlas\u0131 sadece \u0130spanya\u2019da in\u015fa edilmekteydi ve orada da toprak giderek de\u011ferleniyor. \u0130n\u015faat\u0131n getirdi\u011fi bir istihdam ile ve bunlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu yar\u0131 zamanl\u0131, vas\u0131fs\u0131z, d\u00fc\u015f\u00fck nitelikli istihdam oldu\u011fu i\u00e7in de, bu konut sekt\u00f6r\u00fcndeki balon patlad\u0131\u011f\u0131 noktada, do\u011frudan do\u011fruya en g\u00fcvencesiz, en d\u00fc\u015f\u00fck nitelikli, yar\u0131 zamanl\u0131 i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc vuruyor ve i\u015fsizlik oran\u0131nda birdenbire patlamas\u0131 da bu balonun bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n<p><strong>Asl\u0131nda \u00f6n\u00fcm\u00fczde ya\u015fanm\u0131\u015f bir<\/strong>\u2026<\/p>\n<p>Evet, evet \u00f6n\u00fcm\u00fczde de bu \u00f6rnekler var. Zannediliyor ki i\u015fte \u2018\u015eimdi ko\u015fullar de\u011fi\u015fik, biz farkl\u0131y\u0131z.\u2019 Bu \u2018\u015eimdi ko\u015fullar de\u011fi\u015fik, biz farkl\u0131y\u0131z\u2019 savunusu bir g\u00fcvence vermiyor. Elbette ko\u015fullar de\u011fi\u015fik, elbette farkl\u0131. D\u00fcnya tarihi \u00e7ok basit tekrarlardan ibaret de\u011fil. Bir Asya krizi \u00f6ncesiyle bir Avrupa bor\u00e7 krizi \u00f6ncesindeki ekonomiler elbette farkl\u0131 farkl\u0131 yap\u0131dalar. T\u00fcrkiye 2001 krizi \u00f6ncesinden veya 1994 krizi \u00f6ncesinden elbette \u00e7ok farkl\u0131 yap\u0131lara sahip. Fakat tehdit hep ayn\u0131 tehdit. Denetimsiz kalan veya \u015fi\u015firilen, g\u00f6z ard\u0131 edilen, bir k\u0131r\u0131lganl\u0131k unsuru olan bir spek\u00fclatif balon \u015fi\u015fiyor. O balonun \u015fi\u015fmesinin yaratt\u0131\u011f\u0131 olumlu b\u00fcy\u00fcme konjonkt\u00fcr\u00fc, olumlu istihdam ve y\u00fckselen karlar herkesin g\u00f6z\u00fcn\u00fc boyuyor. Fakat bunun s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemez, k\u0131r\u0131lgan yap\u0131da oldu\u011fu ve e\u011fer bu tempoda devam edilirse patlayacak olan krizin faturas\u0131 b\u00fct\u00fcn ekonomi taraf\u0131ndan \u00e7ekilece\u011fi ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rmezden geliniyor. \u015eimdi bu \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fck i\u015fg\u00fcc\u00fcne dayal\u0131 konut spek\u00fclasyonu, arazi rantlar\u0131 \u00fczerinden y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir b\u00fcy\u00fcme tasar\u0131m\u0131 size se\u00e7im \u00f6ncesinde bir aktivite, bir b\u00fcy\u00fcyen bir ekonomi yaratabilir ama ayn\u0131 saman alevi gibi; bunun kaynaklar\u0131 durdu\u011fu noktada da, bir iskambil ka\u011f\u0131d\u0131 gibi \u00e7\u00f6ker bu sistem. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar d\u00f6viz kazand\u0131r\u0131c\u0131 faaliyetler de\u011fil. Bunlar i\u015fg\u00fcc\u00fcne e\u011fitim, teknik beceri kazand\u0131racak, i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00fcretirken e\u011fiten bir faaliyetler de\u011fil. T\u00fcrkiye bu s\u0131\u00e7ramay\u0131 geciktirdi\u011fi s\u00fcrece patinaj yapmaya devam ediyor ve durdu\u011fu yerde, sanayi ve ileri teknolojili hizmet sekt\u00f6rler, bu t\u00fcr faaliyetler, sanki b\u00fcy\u00fck bir ekonomik aktivite varm\u0131\u015f alg\u0131s\u0131 yaratmaya devam ediyor. Bence en b\u00fcy\u00fck tehlike, en b\u00fcy\u00fck sorun bu noktada bu g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc nihayetinde Avrupa\u2019da ya\u015fanan bor\u00e7 krizi konjonkt\u00fcrel bir olgudur. En k\u00f6t\u00fc senaryodan en olumlu senaryoya kadar nihayetinde, i\u015fte ya Avrupa Birli\u011fi da\u011f\u0131lacak, i\u015fte avro b\u00f6lgesi \u00e7\u00f6kecek, \u015fu olacak bu olacak\u2026 Belki 2020\u2019lerden sonra Avrupa biriktirdi\u011fi be\u015feri sermaye altyap\u0131s\u0131na dayal\u0131 olarak maliyetlerini, krizini ya\u015fayacak ve ondan sonra yoluna devam edecek, belki tek bir Avrupa Birli\u011fi, belki be\u015f tane Avrupa Birli\u011fi i\u00e7inde. Fakat T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6yle biriktirilmi\u015f bir do\u011fal sermayesi, biriktirilmi\u015f bir be\u015feri sermayesi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ve bunu geciktirdi\u011fi i\u00e7in de bu yar\u0131\u015fta, \u015fu andaki konjonkt\u00fcrel kriz alg\u0131s\u0131 bizi yan\u0131ltmas\u0131n, uzun d\u00f6nemde T\u00fcrkiye, Avrupa ve OECD ekonomilerinin aras\u0131nda \u00e7ok geri planlarda, \u00e7ok geri noktalarda yer alacak bir ekonomi olmas\u0131 bizi \u00e7ok endi\u015felendiriyor.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>D\u00fc\u015f\u00fck i\u015fg\u00fcc\u00fcne dayal\u0131 konut spek\u00fclasyonu \u00fczerinden y\u00fcr\u00fct\u00fclen b\u00fcy\u00fcme hedefi se\u00e7im \u00f6ncesinde b\u00fcy\u00fcme yaratabilir ama bunun kaynaklar\u0131 durdu\u011fu noktada da, bir iskambil ka\u011f\u0131d\u0131 gibi \u00e7\u00f6ker<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u015eunu sormak istiyorum; \u015fimdi T\u00fcrkiye do\u011frudan yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131m\u0131 \u00e7ekiyor, \u00e7ekti. Bu da s\u00fcr\u00fcyor belki azalan \u00f6l\u00e7\u00fcde olsa da ama bu sizin de bahsetti\u011finiz gibi istihdam\u0131 art\u0131r\u0131c\u0131 nitelikte de\u011fil. Ne yap\u0131lmal\u0131? Bu yat\u0131r\u0131m\u0131 istihdam\u0131 art\u0131rmaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek veya istihdam\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in? \u00c7\u00fcnk\u00fc o verilerde de <\/strong><strong>g\u00f6stergeler mevcut yani i\u015f olanaklar\u0131n\u0131 art\u0131ran yat\u0131r\u0131mlar ne olmal\u0131d\u0131r? Nas\u0131l olabilir? Belki buradan bu yat\u0131r\u0131mlar bir yerde dursun, bir de \u015fey burada bir de gen\u00e7lerin istihdam\u0131 var. Sizin de son zaman, ge\u00e7en haftayd\u0131 san\u0131yorum yaz\u0131n\u0131zda belirtmi\u015ftiniz, T\u00dc\u0130K\u2019in 2014 verilerine dayand\u0131rarak, i\u015fsizlik oran\u0131n\u0131n % 10\u2019u bulmas\u0131 ama daha da vahimi gen\u00e7lerin bu istatistikte, yani bunun % 17,8\u2019ine varm\u0131\u015f olmas\u0131, bu i\u015fsizlikteki pay\u0131n\u0131n artmas\u0131, hatta siz de bunu \u2018Yeni T\u00fcrkiye\u2019nin gen\u00e7lere arma\u011fan\u0131\u2019 olarak nitelendirdiniz. Tabii istihdam\u0131n art\u0131r\u0131lamamas\u0131, bir de burada gen\u00e7lerin istihdama kat\u0131lamamas\u0131\u2026<\/strong><\/p>\n<p>Evet <em>inactive<\/em> kalmas\u0131 ayr\u0131ca da.<\/p>\n<p><strong>Kesinlikle. Biraz \u00f6nce bahsettiniz. Yani \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir sorun ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir b\u00fcy\u00fcmenin de kar\u015f\u0131s\u0131nda asl\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir engel. Yani ba\u015f\u0131ndan itibaren siz zaten bu olumsuz tabloyu \u00e7iziyorsunuz ve buradan \u00e7\u0131kmam\u0131z gerekiyor ama ben mesela d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde, bu yani \u2018Nas\u0131l bir gelecek bizi bekliyor\u2019dan ziyade, \u00e7\u00fcnk\u00fc o belli ne yap\u0131lmal\u0131 buradan \u00e7\u0131k\u0131\u015f i\u00e7in?<\/strong><\/p>\n<p>\u015eimdi \u00f6nce bu uzun vadeli yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m \u00e7ekme konusuna girelim. Bu san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar basit ve san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar da beklentilerin otomatik olarak ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi bir s\u00fcre\u00e7 de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc nihayetinde yabanc\u0131 sermayeyi yerli sermayeye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyorsunuz ve ya da d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme operasyonu g\u00fcd\u00fcyorsunuz ve bir teknoloji transferi s\u00f6z konusu. Buradaki s\u00fcre\u00e7ler ak\u015famdan sabaha, kendili\u011finden, kendi kendine olan, hani \u2018Biz b\u00fcrokratik b\u00fct\u00fcn engelleri kald\u0131ral\u0131m i\u015fte T\u00fcrkiye Cumhuriyeti co\u011frafyas\u0131n\u0131 yabanc\u0131 sermaye t\u0131rnak i\u00e7inde cazip hale getirelim. Yabanc\u0131 sermaye gelsin. Fabrikalar\u0131 in\u015fa etsin. Birdenbire de bizim i\u015fg\u00fcc\u00fcm\u00fcz oralarda \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flas\u0131n. Bu arada teknoloji transfer edilsin. Yerli sermaye de yabanc\u0131 sermayeye bak\u0131p <em>know-how<\/em>, teknolojik deneyim bakarak \u00f6\u011frenme ile birtak\u0131m hani ta\u015fma etkisi, <em>spill overs<\/em>, d\u0131\u015fsall\u0131klar gibi etkilerle de daha verimli daha h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen bir ekonomi olal\u0131m,\u2019 \u015fimdi bu karikat\u00fcr ne yaz\u0131k ki bir \u00e7ocuk masal\u0131 gibi; yani bu kadar basit de\u011fil. Bir defa d\u00fcnyadaki yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n ba\u015ftan itibaren bu ye\u015fil saha, <em>green field<\/em> dedi\u011fimiz; yani s\u0131f\u0131rdan yeni yat\u0131r\u0131m, yeni bir teknoloji, yeni bir istihdam, yeni bir sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131 \u015feklinde geli\u015fen yat\u0131r\u0131m bi\u00e7imi, toplam\u0131n sadece % 20\u2019si civar\u0131nda. Bunun da yar\u0131dan fazlas\u0131 \u00c7in ekonomisine gidiyor. Yani yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131 dedi\u011fimiz \u015fey \u00e7o\u011funlukla ya arazi al\u0131mlar\u0131 ya da \u015firket birle\u015fmeleri. Bunun bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00f6zelle\u015ftirmeler, kamudan aktar\u0131lanlar veya i\u015fte d\u00fc\u015f\u00fck fiyatla sat\u0131n al\u0131nan \u00f6zel \u015firketlerin birle\u015ftirilmesi sonucu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Burada da \u00f6nemli olan olgu yabanc\u0131 sermayenin gelip gelmemesi de\u011fil, hangi ko\u015fullarda ve gelirken de neyi getirdi\u011fi olgusu. \u015eimdi yabanc\u0131 sermayeden t\u0131rnak i\u00e7inde bir \u015feyler \u00f6\u011frenip, verimli bir kaynak da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 veya kaynaklar\u0131n daha verimli kullan\u0131laca\u011f\u0131 noktas\u0131na s\u0131\u00e7ramak otomatik de\u011fil. Bunun i\u00e7in yurti\u00e7inde ulusal bir Ar-Ge, dinamik bir giri\u015fimci, \u00f6\u011frenmeye a\u00e7\u0131k bir i\u015fg\u00fcc\u00fc ve teknolojik olarak da teknolojik payla\u015f\u0131m\u0131n rahatl\u0131kla yap\u0131labilece\u011fi bir ula\u015f\u0131m sistemine ihtiya\u00e7 var. \u015eimdi bu bahsetti\u011fimiz Zonguldak-Hakkari aras\u0131ndaki u\u00e7urum T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle bir yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131ndan gelecek olan bu ta\u015fma, d\u0131\u015fsall\u0131klar gibi etkilerin realize edilmesini geciktiriyor veya engelliyor. O halde bunu a\u015facak ilk m\u00fcdahale bir defa T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgesel i\u015fsizli\u011finin giderilmesi. Bunun m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde, daha y\u00fcksek e\u011fitimli, sadece i\u015fte sadece teorik anlamda i\u015fte bir \u00fcniversite e\u011fitimi veya iyi bir orta \u00f6\u011fretim anlam\u0131nda de\u011fil, mesleki e\u011fitim anlam\u0131nda da, ara eleman yeti\u015ftirme anlam\u0131nda da \u00e7e\u015fitlendirilmi\u015f bir e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131na T\u00fcrkiye\u2019nin ihtiyac\u0131 oldu\u011fu g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Bizim e\u011fitim sistemimiz ne yaz\u0131k ki tekd\u00fcze, \u00e7ok siyasalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir e\u011fitim sistemi. \u00d6rne\u011fin; Avrupa veya Kanada, Amerika dahil, Amerikan e\u011fitim sistemindeki kurguya bir bakarsan\u0131z; bir yanda \u00e7ok standart geli\u015ftirilmi\u015f bir orta \u00f6\u011fretim, onun i\u00e7inde m\u00fckemmeliyet noktalar\u0131, y\u00fcksek bir y\u00fcksek okulla\u015fma, bunun i\u00e7inde gene m\u00fckemmeliyet merkezi olarak \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rma \u00f6ncelikli \u00fcniversiteler ve bunlar\u0131n etraf\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f <em>liberal arts<\/em> koleji sistemi, meslek y\u00fcksek okullar\u0131 sistemi, <em>community colleges <\/em>sistemi, insanlara k\u0131sa d\u00f6nemde hemen teknik ve el becerisi veren veya yabanc\u0131 dil veren veya do\u011frudan do\u011fruya bir k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fme sa\u011flayan, \u00e7ok yayg\u0131n bir meslek e\u011fitim sistemi oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. T\u00fcrkiye tek tip bir orta \u00f6\u011fretim, \u00fcniversite sistemi i\u00e7inde geli\u015fiyor ve burada herkesi \u00fcniversite mezunu yapmak, herkese \u00e7ok iyi bir \u00fcniversite e\u011fitimi yapmak d\u00fcnyan\u0131n hi\u00e7bir yerinde m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Buna ihtiya\u00e7 da yok. Fakat herkese y\u00fcksek e\u011fitim vermek, yani y\u00fcksek, \u00fcniversite sonras\u0131 y\u00fcksek e\u011fitim vermek \u00f6nemli. Bunun \u00e7e\u015fitli bile\u015fenleri olabilir. En \u00f6nemli bile\u015feni de mutlaka ve mutlaka T\u00fcrkiye\u2019nin bu yabanc\u0131 dil sorununu halletmesi gerekiyor. Herhalde d\u00fcnya \u00fczerinde \u00e7ok az ve hi\u00e7bir \u00fclke yoktur ki \u00e7ocuklar\u0131na, gen\u00e7lerine yabanc\u0131 dil e\u011fitimi verilmesi konusunda bu kadar bir uzla\u015f\u0131 i\u00e7inde olsun, bu kadar b\u00fcy\u00fck bir kaynak ay\u0131rs\u0131n ve sonucu da b\u00f6yle bir h\u00fcsran olsun. \u00dcniversite mezunlar\u0131m\u0131z dahil olmak \u00fczere, iyi yabanc\u0131 dil \u00f6\u011fretemiyoruz gen\u00e7lerimize. Asl\u0131nda daha felsefi, benim \u015fu anda \u00e7ok g\u00f6nl\u00fcm yanarak izledi\u011fim bir ba\u015fka tespit; b\u0131rak\u0131n iyi bir yabanc\u0131 dil \u00f6\u011fretmeyi, anadilimizi de \u00f6\u011fretemiyoruz. Anadilimizde \u00f6\u011frencilerimiz konu\u015fam\u0131yorlar, kendilerini ifade edemiyorlar, ifade bozukluklar\u0131 ya\u015f\u0131yorlar. Ne anadilinde ne yabanc\u0131 dilde mesleki profesyonel e\u011fitimin kalitesinin y\u00fcksek olmad\u0131\u011f\u0131, \u00e7ok vahim bir e\u011fitim tablosuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Onlara \u0130ngilizce \u00f6\u011fretelim, Frans\u0131zca \u00f6\u011fretelim, Almanca \u00f6\u011fretelim derken T\u00fcrk\u00e7e teknik dilden bahsediyorum, yani mesleki teknik profesyonel ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecekleri bir anadil becerisi de sa\u011flayam\u0131yoruz. Son derece deformatif bir mesleki e\u011fitim sistemiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Bir an evvel ger\u00e7ek anlamda T\u00fcrkiye\u2019nin ulusal dilde, anadilde ciddi bir mesleki e\u011fitim, bunun \u00e7ok ciddi bir yabanc\u0131 dil ile desteklendi\u011fi bir e\u011fitim reformuna ihtiyac\u0131m\u0131z var. Ne yaz\u0131k ki T\u00fcrkiye\u2019de bu s\u00fcre\u00e7 hepimizin yak\u0131ndan izledi\u011fi gibi, deh\u015fetle izledi\u011fi gibi, siyasalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir, i\u015fte 10 senede bir 20 senede bir, bir u\u00e7tan \u00f6b\u00fcr uca savrulmu\u015f bir e\u011fitim sistemine m\u00fcdahaleler ile b\u00fcy\u00fck bir e\u011fitim cinayeti i\u015fleniyor. T\u00fcrkiye\u2019de tamam\u0131yla s\u0131nava endeksli, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fi, vasat bir e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z var. Bu e\u011fitim reformunu yapman\u0131n siyasi iradesi \u015fu anda ne yaz\u0131k ki T\u00fcrkiye\u2019de g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor ama bunun yap\u0131lmas\u0131 laz\u0131m ve bunun da b\u00f6lgesel e\u015fitsizli\u011fi giderecek bir \u015fekilde tasar\u0131mlanmas\u0131 laz\u0131m. \u0130\u015fte bu 1960\u2019lar\u0131n 70\u2019lerin Anadolu Liseleri sistemi Do\u011fu Anadolu\u2019ya yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131larak yeniden tasarlanmas\u0131 gerekiyor. Bunu mutlaka mesleki beceriler kazand\u0131ran e\u011fitim modelleriyle etraf\u0131n\u0131n donat\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Bunlar\u0131n da sadece bir alanda uzmanla\u015ft\u0131rma de\u011fil, esnek teknolojili, ko\u015fullar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re insanlar\u0131n kendi kendilerini yeti\u015ftirebilecekleri bilgi ve beceriler ile donat\u0131lmas\u0131 gerekiyor; ki yabanc\u0131 dil bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor. \u0130nternet kullanabilen, bilgisayar kullanabilen, d\u00fcnyadaki kendi mesle\u011fiyle ilgili geli\u015fmeleri takip edip kendisini adapte edebilen, h\u0131zland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f kamu \u0130\u015f-kur kurslar\u0131yla s\u00fcrekli olarak kendini yenileyebilen bir esnek, bir be\u015feri sermaye y\u00fckl\u00fc i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn yarat\u0131lmas\u0131 gerekiyor. \u00c7ok \u00fcnl\u00fc bir s\u00f6zd\u00fcr; \u2018E\u011fitimin \u00e7ok pahal\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenir, bir de cehaleti deneyin\u2019denir yani; \u2018<em>If you think education is expensive, try ignorance<\/em>\u2019 diye. T\u00fcrkiye \u015fu anda cehaleti deniyor, diplomal\u0131 cehaleti deniyor ve \u00e7ok daha maliyetli, sonu\u00e7lar\u0131n da \u00e7ok daha verimsiz oldu\u011fu bir T\u00fcrkiye\u2019ye do\u011fru s\u00fcr\u00fckleniyoruz. O bak\u0131mdan ben bilin\u00e7li bir e\u011fitim formunun, y\u00fcksek teknolojili teknisyen kadar ara elemanlar ama bu ara elemanlar\u0131n da belli uzmanla\u015fmalarda hapsoldu\u011fu de\u011fil, esnek olarak kendilerini geli\u015ftirebildi\u011fi, \u00e7a\u011fda\u015f bir e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131yla kurgulanmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yabanc\u0131 sermaye ancak ve ancak b\u00f6yle bir i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc vakit T\u00fcrkiye\u2019ye gelip buna katk\u0131da bulunacakt\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Bat\u0131 ve Do\u011fu T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki bu u\u00e7urum bir yabanc\u0131 sermaye yat\u0131r\u0131m\u0131ndan gelecek olan etkilerin ger\u00e7ekle\u015fmesini geciktiriyor. Bunu a\u015facak ilk m\u00fcdahale\u00a0 b\u00f6lgesel i\u015fsizli\u011finin giderilmesi<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Uzun vadeli\u2026<\/strong><\/p>\n<p>Uzun vadeli olacakt\u0131r. Yoksa siz bu ko\u015fullar\u0131 sa\u011flamazsan\u0131z, yabanc\u0131 sermaye gelecek Belindia\u2019n\u0131n Bel\u00e7ika\u2019s\u0131nda yat\u0131r\u0131m yapacak, kar transferleri yoluyla elde etti\u011fi karlar\u0131 yurtd\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kartacak ve asl\u0131nda bu cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u015fu andaki konjonkt\u00fcrel olarak sanki \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne katk\u0131 veriyormu\u015f olan yap\u0131, yak\u0131n gelecekte kar transferleri yoluyla cari i\u015flemler a\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da derinle\u015ftirecek bir soruna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecektir. Bu bir \u00e7arp\u0131k sanayile\u015fme, \u00e7arp\u0131k yabanc\u0131 sermayele\u015fme modeli, T\u00fcrkiye\u2019nin orta-uzun d\u00f6nemde zarar\u0131na da u\u011frayacakt\u0131r. Kamuya, dedi\u011fim gibi \u00e7ok ciddi bir yat\u0131r\u0131m stratejisi g\u00f6revi d\u00fc\u015f\u00fcyor. Bizim \u015fu anda y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir ba\u015fka proje var, \u00c7al\u0131\u015fma Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve Sosyal G\u00fcvenlik Kurulu (SGK) taraf\u0131ndan 2008 sonras\u0131, T\u00fcrkiye\u2019ye verilen istihdam te\u015fviklerinin etkinli\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. \u0130lk el sonu\u00e7lar\u0131m\u0131z burada milli gelirimizin yakla\u015f\u0131k binde 5\u2019iyle binde 8\u2019i aras\u0131nda, s\u00f6z konusu d\u00f6nemde aktif i\u015fg\u00fcc\u00fc politikalar\u0131yla istihdam te\u015fviklerinin\u2026 Bu binde 6\u2019l\u0131k, binde 8\u2019lik maliyetin yaratt\u0131\u011f\u0131 istihdam kazan\u00e7lar\u0131n\u0131n m\u00fctevazi boyutlarda 29.000,30.000 ki\u015fi civar\u0131nda oldu\u011fu senede, pardon yakla\u015f\u0131k her 1.000.000.000 T\u00fcrk Liras\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k 29.000, 30.000 ki\u015fi civar\u0131nda oldu\u011fu, toplamda kabaca 150.000 ki\u015filik bir istihdamdan bahsedildi\u011fini \u015fu anda g\u00f6r\u00fcyoruz. Halbuki bu, bu t\u00fcr yat\u0131r\u0131mlar bilin\u00e7li bir kamu yat\u0131r\u0131m\u0131 olarak kurgulansa idi \u00e7ok daha dinamik, \u00e7ok daha uzun erimli, konjonkt\u00fcrel olarak birer, iki\u015fer seneyle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil, uzun s\u00fcreli bir istihdam, uzun s\u00fcreli bir \u00fcretim art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f olabilir idi. Yani bu t\u00fcr tasar\u0131mlarda T\u00fcrkiye\u2019nin asl\u0131nda kayna\u011f\u0131 var ama konjonkt\u00fcrel k\u0131sa d\u00f6nemli piyasa sistemi \u00fczerinden tasar\u0131mlar yerine, do\u011frudan do\u011fruya kamunun yat\u0131r\u0131m\u0131yla desteklenen, k\u0131sa vadede belki getirisinin bu kadar y\u00fcksek olmad\u0131\u011f\u0131 ama uzun vadede orada gerekli kurumlar\u0131n olu\u015fturuldu\u011fu, gerekli altyap\u0131n\u0131n olu\u015fturuldu\u011fu bir sistemde, uzun vadede \u00e7ok daha verimli, \u00e7ok daha olumlu sonu\u00e7lar\u0131n olaca\u011f\u0131 bir yat\u0131r\u0131m tasar\u0131m\u0131 bence \u00e7ok daha de\u011ferli olacakt\u0131r. T\u00fcrkiye, biraz bu se\u00e7im konjonkt\u00fcr\u00fc nedeniyle hemen sonu\u00e7 almaya y\u00f6nelik, k\u0131sa vadeli d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ko\u015fulland\u0131r\u0131l\u0131yor ve hep piyasa sistemi \u00fczerinden bir \u015feyler yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Say\u0131n cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n i\u015fte belirtti\u011fi \u2018T\u00fcrkiye bir anonim \u015firket gibi y\u00f6netilmelidir,\u2019 hay\u0131r T\u00fcrkiye bir T\u00fcrkiye Cumhuriyeti gibi bir iktisat yat\u0131r\u0131m\u0131 yapmal\u0131d\u0131r. Bu ileriki nesilleri de g\u00f6zetecek olan bir tasar\u0131m olmal\u0131d\u0131r. Anonim \u015firket, ad\u0131 \u00fczerinde bug\u00fcn\u00fcn karlar\u0131n\u0131, bug\u00fcn\u00fcn getirisini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u0130leriye d\u00f6n\u00fck yat\u0131r\u0131mlar\u0131 da bug\u00fcn\u00fcn fiyat sinyalleri \u00fczerinden kurgular. Halbuki bug\u00fcn\u00fcn fiyat sinyalleri uzun d\u00f6nemli sinyalleri de vermekte yetersiz kalabilir, yanl\u0131\u015f olabilir veya yeterli derecede y\u00fcksek olmayabilir ve sizi bu Belindia\u2019n\u0131n Bel\u00e7ika\u2019s\u0131na hapsediyor olabilir. Bunun i\u00e7in yeni kurumlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 gerekti\u011fi, \u00f6rne\u011fin; bu b\u00f6lgesel kalk\u0131nma ajanslar\u0131 asl\u0131nda b\u00f6yle bir vizyonun enstr\u00fcman ara\u00e7lar\u0131 olarak geli\u015ftirildi. Fakat hala kendilerine iktisadi inisiyatif yarat\u0131lmaktan \u00e7ok uzakta ve b\u00f6lge planlar\u0131 ka\u011f\u0131t \u00fczerinde kalmaktad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>B\u00f6lgesel i\u015fsizli\u011fin giderilmesi sadece y\u00fcksek e\u011fitimli anlam\u0131nda de\u011fil, mesleki e\u011fitim anlam\u0131nda da, ara eleman yeti\u015ftirme anlam\u0131nda da \u00e7e\u015fitlendirilmi\u015f bir e\u011fitim anlay\u0131\u015f\u0131yla olabilir<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Belki \u00f6zerkli\u011fi de tart\u0131\u015f\u0131labilir.<\/strong><\/p>\n<p>\u0130\u015fin siyasi boyutu ba\u015fka. Fakat \u015fu anda iktisadi a\u00e7\u0131dan canland\u0131rman\u0131n \u00e7ok \u00f6n planda oldu\u011fu bir noktaday\u0131z. Yani siyasi \u00f6zerklik, o siyasi tasar\u0131m konumuzun \u00e7ok d\u0131\u015f\u0131nda. Ve iktisaden T\u00fcrkiye i\u00e7in veya siyaseten, siyasi bar\u0131\u015f konusunda ne getirir, ne g\u00f6t\u00fcr\u00fcr o bamba\u015fka bir tasavvur.<\/p>\n<p><strong>Asl\u0131nda size k\u00fcresel ekonomiyle ilgili de birka\u00e7 sorum olacakt\u0131 ama ondan \u00f6nce,oraya ge\u00e7meden \u00f6nce son olarak T\u00fcrkiye\u2019yle alakal\u0131 sizin yapm\u0131\u015f oldu\u011funuz bir, yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir \u00e7al\u0131\u015fma daha var Aziz Buzaher ve \u015eebnem \u015eahin\u2019le birlikte. Orada daha do\u011fa dostu bir ekonomiyle kalk\u0131nman\u0131n da b\u00fcy\u00fcmenin de asl\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fi ama bunun yan\u0131nda i\u015fte yine h\u00fck\u00fcmetin, hani g\u00fcncel \u015fartlarda tam tersi bir y\u00f6nde giden bir b\u00fcy\u00fcmeden, biliyoruz bunu, ya\u015f\u0131yoruz yani sizce bu mevcut enerji ve kalk\u0131nma patterniyle bu \u00e7al\u0131\u015fma kapsam\u0131nda nas\u0131l bir gelecek tasavvur edilebilir?<\/strong><\/p>\n<p>Bu tabii \u00e7ok derin, bamba\u015fka bir konu ama \u00e7ok ilintili bir bamba\u015fka bir konu. Yani bamba\u015fka derken \u00f6nemsiz bir konu anlam\u0131nda s\u00f6ylemiyorum. \u00c7ok ilintili bir di\u011fer konu; T\u00fcrkiye\u2019nin enerji g\u00fcvenli\u011fi ve buradaki tasar\u0131mlar\u0131n\u0131n yarataca\u011f\u0131 kirlilik, ba\u015fta hava kirlili\u011fi olmak \u00fczere \u00e7evresel kirlilik ve bunlar\u0131n ileriki nesillerde T\u00fcrkiye\u2019nin yarataca\u011f\u0131 tehdit ve riskler sorusu. Bir defa her \u015feyden \u00f6nce T\u00fcrkiye e\u011fer \u00e7a\u011fda\u015f, orta gelirli d\u00fcnya i\u00e7erisinde ve hele hele Avrupa Birli\u011fi i\u00e7erisinde yer alacaksa mutlaka bu \u00e7evre kirlili\u011fi konusundaki k\u0131s\u0131tlamalara ve standartlara uyacak tedbiri \u015fimdiden almak zorunda ama bunun \u00f6tesinde, bunun birisi bize anlataca\u011f\u0131, anlatmas\u0131 nedeniyle de\u011fil; bizim hakikaten ileriki nesillere daha temiz, daha ye\u015fil, \u00e7evresi daha s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir yenilenebilir bir enerji kaynaklar\u0131na dayal\u0131 bir T\u00fcrkiye, temiz bir T\u00fcrkiye b\u0131rakmak durumunday\u0131z. Bahsetti\u011finiz \u00e7al\u0131\u015fmada biz karbon ve sera gazlar\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere su ve at\u0131klar, kat\u0131 at\u0131klardan olu\u015fan b\u00fct\u00fcn \u00e7evre kirlili\u011fi tehditlerine bakm\u0131\u015f idik ve ortaya \u015f\u00f6yle bir manzara \u00e7\u0131k\u0131yor: T\u00fcrkiye \u015fu anda biliyorsunuz 2012\u2019yi k\u00f6m\u00fcr y\u0131l\u0131 ilan edip do\u011falgaz ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azaltacak, T\u00fcrkiye\u2019deki enerji \u00fcretiminde k\u00f6m\u00fcr\u00fcn pay\u0131n\u0131 y\u00fckseltecek bir tasar\u0131m i\u00e7erisinde, fakat paradoksal olarak T\u00fcrkiye\u2019deki k\u00f6m\u00fcr kaynaklar\u0131n\u0131n bir defa daha d\u00fc\u015f\u00fck vas\u0131fl\u0131 ve daha kirletici k\u00f6m\u00fcr kaynaklar\u0131 oldu\u011fu, T\u00fcrkiye\u2019nin artan enerji ihtiyac\u0131n\u0131 da ulusal k\u00f6m\u00fcr kaynaklar\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu olamayaca\u011f\u0131, bu sefer de k\u00f6m\u00fcrde ithalata ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k yarataca\u011f\u0131 tehditini g\u00f6r\u00fcyoruz. T\u00fcrkiye ciddi anlamda g\u00fcne\u015f ve r\u00fczgar enerjisinden kaynaklanacak bir enerji deseni olu\u015fturmak zorunda. Fakat bunun da \u00f6tesinde enerji verimlili\u011fini art\u0131rmak zorunda, daha az enerji t\u00fcketen, daha \u00e7evre dostu teknolojileri yaratmak durumunda. Bu da hep bahsetti\u011fimiz gibi, i\u015fte asl\u0131nda tar\u0131ma y\u00f6nelik, inovasyona y\u00f6nelik yat\u0131r\u0131mlar\u0131n geli\u015ftirilmesiyle olabilecek bir \u015fey. K\u0131sa d\u00f6nemde uygulanabilecek bir \u00e7evre vergisinin, bir karbon vergisinin veya mevcut istihdam vergilerinin azalt\u0131lmas\u0131ndan kaynaklanacak fonlar\u0131n b\u00f6yle bir yat\u0131r\u0131m fonu haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilece\u011fini biz vurguluyoruz. \u00c7evresel ekonomi ve sanayile\u015fme tasar\u0131m\u0131n\u0131n ve hatta hatta i\u015fg\u00fcc\u00fc reformlar\u0131n\u0131n bir arada de\u011ferlendirilmesi durumunda b\u00f6yle bir fon kayna\u011f\u0131n\u0131n yarat\u0131labilece\u011fini ve bunun da bilin\u00e7li bir \u015fekilde gene b\u00f6lgesel kalk\u0131nma i\u00e7in, do\u011fu b\u00f6lgelerinde yap\u0131lan bu yat\u0131r\u0131mlarla e\u015f anl\u0131 olarak, hani <em>win win win<\/em>, kazan\u0131m kazan\u0131m kazan\u0131m, hem \u00e7evre dostu hem sanayile\u015fme hamlesi hem i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn e\u011fitimi hem de b\u00f6lgesel i\u015fsizli\u011fin azalt\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik topyek\u00fcn bir strateji olarak kurgulanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. B\u00f6yle bir tasar\u0131m da T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7ok \u00f6nemli g\u00f6revlerinden bir tanesi.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>T\u00fcrkiye ciddi anlamda g\u00fcne\u015f ve r\u00fczgar enerjisinden bir enerji deseni olu\u015fturmal\u0131. Bu da hep bahsetti\u011fimiz gibi, tar\u0131ma y\u00f6nelik, inovasyona y\u00f6nelik yat\u0131r\u0131mlar\u0131n geli\u015ftirilmesiyle olabilecek<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Evet yine \u00e7ok merak uyand\u0131ran bir sormak istiyorum konuyla alakal\u0131. Syriza\u2019n\u0131n Avrupa Birli\u011fi, biraz \u00f6nce de siz de bahsettiniz, Avrupa Birli\u011fi\u2019nin gelece\u011fi Syriza ekseninde de tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Podemos hareketi acaba \u0130spanya\u2019ya da yans\u0131yacak m\u0131? Yani slogan\u0131 \u2018Avrupa\u2019y\u0131 biz de\u011fi\u015ftirmezsek bizim yerimize bunu radikal sa\u011f yapacak\u2019 diyen bir h\u00fck\u00fcmet Syriza. Syriza\u2019n\u0131n gelece\u011fini veya o yans\u0131malar\u0131n\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirebiliriz? Acaba Podemos ve benzeri h\u00fck\u00fcmetlerle de g\u00f6recek miyiz veya bu Avrupa Birli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131 ekseninde?<\/strong><\/p>\n<p>Ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak g\u00f6rece\u011fiz. Yani Avrupa Birli\u011fi\u2019ni bu mevcut hantal ve ikili yap\u0131s\u0131yla ne avro para sistemini ne de Avrupa Birli\u011fi, Avrupa yurtta\u015fl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi olanakl\u0131 de\u011fil. Bu asl\u0131nda \u00e7ok g\u00f6zlenen, \u00e7ok net bir olguydu. Yani bir tarafta tek para birimiyle para sistemi sa\u011flayacaks\u0131n\u0131z, \u00f6b\u00fcr tarafta mali birli\u011fi sa\u011flanmayacak, bu sadece birtak\u0131m ko\u015fullar yoluyla i\u015fte Maastricht kriterleriyle sorun ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 vakit de bu makyajlanacak, i\u015fte \u2018Maastricht kriterleri \u015fimdi a\u015f\u0131lm\u0131\u015f ama beklentiler \u00f6yle ki ileriki y\u0131llarda yerine getirilecektir\u2019 deyip, i\u015fte Yunanistan\u2019\u0131n, \u0130talya\u2019n\u0131n, Fransa\u2019n\u0131n, \u0130spanya\u2019n\u0131n biriken maliye sorunlar\u0131 g\u00f6rmezden gelinecek ve ondan sonra da i\u015fte kral \u00e7\u0131plak oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131nca da ortaya Syriza gibi alternatifler \u00e7\u0131kacak ve siz bunun \u00f6n\u00fcn\u00fc kesmeye \u00e7al\u0131\u015facaks\u0131n\u0131z. Bu tarihsel olarak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. \u00d6yle zannediyorum ki Syriza da \u015fu anda Avrupa\u2019y\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme stratejisini olduk\u00e7a t\u00f6rp\u00fclemi\u015f ve deyim yerindeyse olduk\u00e7a piyasala\u015ft\u0131rm\u0131\u015f durumda. Bu bir geri ad\u0131m veya i\u015fte hedeflerden vazge\u00e7me olarak yorumlanabilir mi, bunu biraz tarih g\u00f6sterecek ama ben ki\u015fisel olarak bu kan\u0131da de\u011filim. Biraz ger\u00e7eklerle y\u00fczle\u015fme noktas\u0131nda Syriza \u015fu anda ve insan \u00f6gesini \u00f6ne koyan sosyal harcamalardan geri ad\u0131m atmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, bence Avrupa\u2019da sol ad\u0131na \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn giri\u015fimcisi olacak Podemos hareketi de,Syriza hareketi de ama elbette nihayetinde kapitalist sistemi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye de\u011fil, kapitalist sistem i\u00e7erisinde bir daha sosyal, insan haklar\u0131na daha sayg\u0131l\u0131 hem iktisadi anlamda hem de sosyal k\u00fclt\u00fcrel anlamda bir program y\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar ve bunun da k\u0131s\u0131tlar\u0131, s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 belli. \u00d6yle zannediyorum ki Troika da \u015fu anda \u015funun fark\u0131nda: e\u011fer dogmatik olarak, i\u015fte \u2018B\u00fct\u00e7e fazlalar\u0131 vermeye devam edin, o b\u00fct\u00e7e fazlalar\u0131yla da bor\u00e7lar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6deyin, ondan sonra b\u00fcy\u00fcmeye ge\u00e7in\u2019 re\u00e7etesi uygulanmayacak. Bunu ya Syriza h\u00fck\u00fcmeti uygulamayacak ya da o uygulayamazsa ortaya \u00e7\u0131kacak olan a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011f, radikal, fa\u015fist bir hareket uygulamak zorunda kalacak. B\u00f6yle tarihte yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fte Arjantin\u2019de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fczere \u2018Siz kemer s\u0131k\u0131n, maa\u015flar\u0131 dondurun, emeklilik fonlar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlay\u0131n, her t\u00fcrl\u00fc sosyal harcamay\u0131 kesin, buradan elde etti\u011finiz kamu vergi fazlal\u0131\u011f\u0131n\u0131n da birikmi\u015f bor\u00e7lar\u0131n\u0131z\u0131 \u00f6deyin,\u2019 b\u00f6yle bir noktada hi\u00e7bir h\u00fck\u00fcmet, hi\u00e7bir halk bu noktaya gelmez. Ancak b\u00fcy\u00fcmeyle ve sosyal kazan\u0131mlarla beraber bu pratikte olur. Yunanistan\u2019da da bu \u015fu bak\u0131mdan m\u00fcmk\u00fcn; nihayetinde birikmi\u015f bir do\u011fal sermaye ve be\u015feri sermaye var, o b\u00fcy\u00fcmenin, talep y\u00f6nl\u00fc b\u00fcy\u00fcmenin kayna\u011f\u0131 olarak kullan\u0131labilir. Bu a\u015famada da Avrupa Birli\u011fi\u2019nin periferile\u015ftirilmi\u015f, d\u0131\u015flanm\u0131\u015f bir t\u00fcketim talep deposu olarak g\u00f6r\u00fclen Yunanistan tekrardan \u00fcretim s\u00fcrecine dahil edilebilir. B\u00f6yle bir program ile ancak ba\u015far\u0131labilir bu; kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak b\u00f6yle bir program\u0131n yarat\u0131lmas\u0131na ba\u011fl\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u201c<em>Avrupa Birli\u011fi\u2019nin d\u0131\u015flanm\u0131\u015f bir t\u00fcketim talep deposu olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Yunanistan tekrardan \u00fcretim s\u00fcrecine dahil edilebilir<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n<p><strong>Evet, o zaman son sorum ABD ile ilgili olacak. Hocam bu yak\u0131n zamanda Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin Enerji Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n bir a\u00e7\u0131klamas\u0131 oldu: 2017-2020 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda harcayaca\u011f\u0131 petrol\u00fc \u00fcretmeye ba\u015flayaca\u011f\u0131, daha sonra da petrol ihracat\u0131na ba\u015flayaca\u011f\u0131 2023-2027 aras\u0131nda. Yani bunun k\u00fcresel \u00e7aptaki etkileri g\u00f6r\u00fclecektir ama Orta Do\u011fu\u2019nun d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz vakit o denli b\u00fcy\u00fck bir etki yaratacak m\u0131d\u0131r yani; Orta Do\u011fu\u2019nun k\u00fcresel \u00f6nemini veya duru\u015funu de\u011fi\u015ftirebilecek?<\/strong><\/p>\n<p>Ku\u015fkusuz sadece Amerikan petrol \u00fcretimi de\u011fil, kaya gaz\u0131ndan \u00e7\u0131kart\u0131lan enerji kaynaklar\u0131 ve genel olarak da enerji verimlili\u011fini art\u0131racak bir teknoloji hamlesiyle petrole ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n giderek azalaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyoruz. Bu, b\u00fct\u00fcn 1974 petrol buhran\u0131ndan beri s\u00fcregelen bir s\u00fcre\u00e7. Amerika bu s\u00fcreci h\u0131zland\u0131racakt\u0131r ve zaten b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada bir s\u0131nai \u00fcretimin giderek art\u0131k robotikle\u015fti\u011fi, enerji girdisinin alternatif yenilenebilir kaynaklara do\u011fru y\u00f6neltildi\u011fi, Avrupa\u2019da bir\u00e7ok ekonominin <em>circular economy<\/em> yani; at\u0131klar \u00fczerinden enerji yarat\u0131p, enerji, net yeni enerji ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n 0\u2019a yakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tasar\u0131mlar hayata ge\u00e7iyor. Bu, Orta Do\u011fu b\u00f6lgesinde giderek iktisaden \u00f6nemsizle\u015fti\u011fi ama orada birikmi\u015f muazzam ki\u015fisel servetlerin de siyaseten \u00e7ok daha \u00f6nemli olaca\u011f\u0131 bir 10-20 y\u0131la do\u011fru giriyor olaca\u011f\u0131z. Orta Do\u011fu b\u00f6lgesi, \u00f6yle zannediyorum ki; sadece petrol a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, d\u00fcnya silah tekellerinin de \u00e7ok \u00f6nemli bir ilgi oda\u011f\u0131. Orada bir Balkanla\u015ft\u0131rma hareketi s\u00fcr\u00fcyor bildi\u011finiz gibi; i\u015fte Irak, Suriye\u2019nin par\u00e7alanmas\u0131, giderek Orta Do\u011fu co\u011frafyas\u0131n\u0131n, Kuzey Afrika \u00fclkelerinin Balkanla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131yla beraber, \u015fiddetle silahland\u0131rman\u0131n devam edece\u011fi, yani siyasi ilgi olana\u011f\u0131n\u0131n, siyasi ilgi oda\u011f\u0131n\u0131n petrol \u00fczerinden de\u011fil \u015fiddet ve silah ekonomisi \u00fczerinden s\u00fcrd\u00fcr\u00fclece\u011fi bir co\u011frafya olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n<p><strong>Erin\u00e7 Hoca size<\/strong> <strong>tekrar \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ediyoruz.<\/strong><\/p>\n<p>Ben te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>\u00a9 2015 Research Turkey. T\u00fcm haklar\u0131 sakl\u0131d\u0131r. Bu r\u00f6portaj referans verilmeden bas\u0131lamaz, \u00e7o\u011falt\u0131lamaz veya kopya edilemez.<\/p>\n<p>R\u00f6portaj\u0131 \u015fu \u015fekilde referans vererek kullanabilirsiniz:<\/p>\n<p>Research Turkey (Haziran, 2015), \u201cProfes\u00f6r Erin\u00e7 Yeldan ile R\u00f6portaj: T\u00fcrkiye\u2019nin G\u00fcncel Ekonomi Tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Anlamak:\u00a0T\u00fcrkiye\u2019nin \u00c7alkant\u0131l\u0131 Y\u0131l\u0131n\u0131n De\u011ferlendirmesi Serisi \u2013 III\u201d, Cilt IV, Say\u0131 6, s.32-56, T\u00fcrkiye Politika ve Ara\u015ft\u0131rma Merkezi (Research Turkey), Londra: Research Turkey<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Profes\u00f6r Erin\u00e7\u00a0Yeldan\u00a0ile\u00a0R\u00f6portaj:\u00a0T\u00fcrkiye\u2019nin G\u00fcncel Ekonomi Tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Anlamak T\u00fcrkiye\u2019nin \u00c7alkant\u0131l\u0131 Y\u0131l\u0131n\u0131n De\u011ferlendirmesi Serisi \u2013 III T\u00fcrkiye Politika ve Ara\u015ft\u0131rma Merkezi (Research Turkey) olarak Prof. Dr. Erin\u00e7 Yeldan ile T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomik dinamikleri \u00fczerine uzun bir r\u00f6portaj yapt\u0131k. Yak\u0131n zamanda Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi (AKP) h\u00fck\u00fcmetinin yetkilileri ile Merkez Bankas\u0131 y\u00f6netimi aras\u0131nda \u00f6zellikle faizlerin belirlenmesi konusunda tart\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekle\u015fti. \u0130\u00e7 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":8632,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[197],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8634"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/184"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8634"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8634\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8635,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8634\/revisions\/8635"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8632"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8634"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8634"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.researchturkey.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8634"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}